Khởi nghiệp
Giải pháp phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Tây Ninh
Theo các chuyên gia và doanh nghiệp, với lợi thế là một tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ và giáp ranh TP HCM, Tây Ninh đang đứng trước cơ hội mang tính bước ngoặt để bứt phá kinh tế dựa trên nền tảng đổi mới sáng tạo.
Tại phiên thảo luận của Diễn đàn "Phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Tây Ninh và thúc đẩy liên kết khởi nghiệp phía Nam", do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các sở ban ngành tỉnh Tây Ninh tổ chức chiều ngày 15/7, tại Tây Ninh, các nhà hoạch định chính sách, học giả và doanh nhân hàng đầu đã cùng mổ xẻ những nút thắt cốt lõi, từ đó phác thảo một lộ trình chuyển đổi toàn diện cho địa phương: từ tư duy phong trào bề nổi sang một hệ sinh thái cộng sinh thực chất và bền vững.
Khi hệ sinh thái cần những giá trị thực chất
Mở đầu phiên thảo luận, ông Huỳnh Thanh Vạn – Chủ tịch HĐQT Công ty S Furniture, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ Khởi nghiệp Quốc gia phía Nam đã đưa ra góc nhìn phản biện sắc sảo về bức tranh khởi nghiệp hiện nay. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng xã hội đang quá chú trọng vào các hoạt động mang tính "phong trào", bề nổi như hội thảo, diễn đàn hay kết nối hình thức, trong khi số lượng doanh nghiệp thực sự đi vào sản xuất hiệu quả còn rất khiêm tốn. Theo ông, thước đo thành công thực sự của một hệ sinh thái không nằm ở số lượng sự kiện được tổ chức, mà là giá trị gia tăng thực chất mà các startup đóng góp cho nền kinh tế quốc gia.
Ông Vạn nhận định, các startup hiện nay không chỉ thiếu nguồn vốn mà còn đang rất "khát" hai yếu tố sống còn: những người dẫn dắt (mentor) thực chiến và cơ hội thâm nhập vào thị trường quốc tế. Để giải quyết triệt để nút thắt này, ông đề xuất mô hình "cộng sinh" bền vững. Ở đó, các tập đoàn lớn sẽ chủ động mở cửa chuỗi giá trị, cho phép startup tham gia trải nghiệm, thử nghiệm sản phẩm mới và học hỏi phương thức quản trị tiên tiến. Sự nâng đỡ mang tính cộng sinh này mang lại giá trị thực chất hơn nhiều so với các khoản hỗ trợ tài chính đơn thuần, vốn thường bị tắc nghẽn bởi các thủ tục ngân hàng phức tạp.
Riêng đối với địa phương như Tây Ninh, ông Huỳnh Thanh Vạn đặc biệt lưu ý không nên rập khuôn máy móc mô hình của các đô thị lớn. Thay vào đó, tỉnh cần tập trung tối đa nguồn lực vào hạ tầng logistics – yếu tố được coi là điểm tựa then chốt để thu hút đầu tư trực tiếp. Đồng thời, nền tảng của mọi sự phát triển phải bắt đầu từ giáo dục: đào tạo tinh thần doanh nhân "dám nghĩ, dám làm" ngay từ ghế nhà trường để tạo ra những doanh nghiệp nghìn tỷ trong tương lai.
Đổi mới sáng tạo mở và tư duy bình đẳng trong quan hệ đối tác
Tiếp cận từ góc độ quốc tế, bà Nguyễn Phương Linh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý phát triển bền vững (MSD) United Way Việt Nam, đại diện Shinhan Square Bridge Việt Nam mang đến diễn đàn tầm nhìn về mô hình "đổi mới sáng tạo mở xã hội". Bà khẳng định Việt Nam hiện là điểm đến đầy tiềm năng cho các nguồn lực quốc tế trong bối cảnh các thị trường truyền thống đang dần bão hòa. Tuy thế, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, hệ sinh thái cần thay đổi sâu sắc về mặt nhận thức, với triết lý cốt lõi là sự bình đẳng trong quan hệ đối tác.
Bà Linh cho rằng, tư duy cũ kỹ coi startup là bên yếu thế cần được loại bỏ. Thay vào đó, các tập đoàn lớn và chính quyền địa phương nên nhìn nhận startup là những đối tác bình đẳng, cùng hợp tác để giải quyết các bài toán và thách thức thực tế của địa phương. Một hệ sinh thái đúng nghĩa phải là nơi các bên cùng đồng kiến tạo giá trị thông qua các bài toán thực tiễn, thay vì chỉ tham gia vào các cuộc thi mang tính trình diễn phong trào.
Minh chứng cho tính hiệu quả của mô hình này, bà Linh tiết lộ trong suốt 5 năm qua, mạng lưới của bà không ghi nhận bất kỳ một startup nào bị phá sản nhờ vào cơ chế hỗ trợ chiều sâu, cam kết có ít nhất 15 đối tác đồng hành cho mỗi dự án. Đối với Tây Ninh, bà đưa ra khuyến nghị: các nhà đầu tư quốc tế không rót vốn vào từng cá nhân đơn lẻ mà họ đầu tư vào "sức khỏe" toàn diện của hệ sinh thái địa phương. Tỉnh cần tập trung vào liên kết vùng, phát huy lợi thế đặc thù và cam kết đồng hành dài hạn.
Giải pháp tháo gỡ cho khối SME
Đại diện cho khối doanh nghiệp lớn, ông Tô Quốc Tuấn – Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Thái Tuấn khẳng định đổi mới sáng tạo tại thời điểm này không còn là một lựa chọn xa xỉ mà là mệnh lệnh sống còn quyết định sự tồn vong của tổ chức trước một thị trường biến thiên không ngừng. Tại Tập đoàn Thái Tuấn, đổi mới sáng tạo được cụ thể hóa thông qua ba trụ cột vững chắc: công nghệ, thiết kế và văn hóa doanh nghiệp. Tập đoàn đã đầu tư hàng chục ngàn tỷ đồng vào các nhà máy tự động hóa hiện đại tại Tây Ninh để tối ưu hóa chi phí và nâng cao năng suất.
Tuy nhiên, theo ông Tuấn, công nghệ chỉ là công cụ, văn hóa đổi mới sáng tạo mới là yếu tố quyết định. Lãnh đạo phải là người tiên phong xây dựng cơ chế khuyến khích, sẵn sàng chấp nhận cái mới và khen thưởng kịp thời cho các sáng kiến cải tiến. Gửi gắm lời khuyên đến cộng đồng khởi nghiệp, ông nhấn mạnh việc ứng dụng các công nghệ số như AI, Big Data và IoT là bắt buộc để không bị bỏ lại phía sau. Ông dẫn chứng thực tế AI có thể rút ngắn thời gian làm marketing từ vài ngày xuống chỉ còn vài giờ. Ngoài ra, người khởi nghiệp cần có tư duy dám chấp nhận rủi ro, xem thất bại là bài học để hoàn thiện và hướng tới sản xuất xanh, sạch, gắn liền với lợi ích của cộng đồng.
Đồng quan điểm về việc thay đổi từ những điều nhỏ nhất, ông Đặng Khánh Duy - Ủy viên Ủy ban Trung ương Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Doanh nhân trẻ tỉnh Tây Ninh đã chỉ ra những "điểm nghẽn" nội tại mang tính thực tế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) địa phương. Đó là tư duy quản trị dựa trên kinh nghiệm cũ, sự thiếu hụt nhân sự công nghệ cao, bài toán phân bổ dòng tiền ngắn hạn với đầu tư dài hạn cho đổi mới sáng tạo, và sự đơn độc do thiếu kết nối chuyên gia. Để tháo gỡ khó khăn này, Hội Doanh nhân trẻ Tây Ninh với hơn 800 hội viên đã chủ động xây dựng mạng lưới cung ứng tương hỗ và hợp tác chặt chẽ với các trường đại học lớn nhằm giải quyết bài toán nhân sự chất lượng cao cho tỉnh nhà.
"Đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải là những cuộc cách mạng vĩ đại. Nó phải bắt đầu từ việc người đứng đầu tự thay đổi tư duy quản trị cũ kỹ, cải tiến từ những quy trình nhỏ nhất và nâng cấp sản phẩm tốt hơn mỗi ngày", ông Đặng Khánh Duy nhấn mạnh.
Xây dựng "trái tim vùng" và vận hành vườn ươm tinh gọn
Mang đến kinh nghiệm thực chiến từ khu vực miền Trung, ông Phạm Ngọc Sinh - Phó Chủ tịch Hội đồng Tư vấn Khởi nghiệp Quốc gia – VINEN; Chủ tịch Hội đồng Tư vấn Khởi nghiệp trường ĐH Kinh tế - Đại học Đà Nẵng; nguyên Trưởng ban Điều hành Khởi nghiệp Sáng tạo Quảng Nam đề nghị cần có một góc nhìn tỉnh táo hơn: mục tiêu tối thượng của khởi nghiệp đổi mới sáng tạo phải là "khởi nghiệp để thành doanh nghiệp" thực sự hoạt động hiệu quả. Dẫn chứng từ sự thành công của Đà Nẵng trên bản đồ hệ sinh thái toàn cầu nhờ tư duy hệ sinh thái không cục bộ, ông Sinh khuyến nghị Tây Ninh và vùng Đông Nam Bộ cần xác lập ngay một "trái tim vùng" để giữ nhịp đập chung, trong đó TP Hồ Chí Minh đóng vai trò trung tâm kết nối chuyên gia, cố vấn cho toàn khu vực.
Ông Sinh cũng đặt ra tiêu chuẩn khắt khe cho giáo dục và tài chính: các trường đại học phải thương mại hóa được ít nhất 70% kết quả nghiên cứu thay vì chỉ cất trong ngăn kéo; đồng thời cần thúc đẩy nguồn vốn đầu tư thiên thần từ chính các doanh nghiệp thay vì quá phụ thuộc vào quỹ nhà nước do thủ tục pháp lý phức tạp. Hệ sinh thái chỉ có thể bứt phá khi tạo được "thế chân kiềng" vững chắc giữa Startup – Mentor (Cố vấn) – Investor (Nhà đầu tư).
Bổ sung cho giải pháp vận hành hệ sinh thái, TS Nguyễn Văn Vũ An - Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp - Đại học Trà Vinh; Giám đốc Vườn ươm Doanh nghiệp tỉnh Vĩnh Long chia sẻ mô hình vườn ươm doanh nghiệp tinh gọn, kết hợp giữa tư duy thiết kế (Design Thinking) của Mỹ và đặc thù địa phương Việt Nam. Với bộ máy chỉ 7 nhân sự tối ưu bằng AI, vườn ươm của ông áp dụng "phễu lọc thực chiến" – sàng lọc khắt khe cam kết của dự án ngay từ đầu và tập trung cố vấn 1-1 thay vì đào tạo lý thuyết suông. Một chiến lược độc lập khác là việc thuê ngoài (outsource) các công việc của vườn ươm cho chính các startup đang được ươm tạo nhằm tạo dòng tiền và cơ hội cọ xát cho họ. Ông An cũng đề xuất thành lập một liên minh đổi mới sáng tạo vùng để chia sẻ chung nguồn lực và mạng lưới chuyên gia.
Hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế "vốn mồi"
Ở góc độ thể chế, ông Hoàng Ngọc Nhân - Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất một lộ trình mang tính bước ngoặt nhằm chuyển dịch vai trò của cơ quan quản lý từ "kiểm soát" sang "kiến tạo" hành lang pháp lý. Trọng tâm là việc hình thành quỹ đầu tư khởi nghiệp sáng tạo quốc gia và khuyến khích các địa phương thành lập quỹ cấp tỉnh vận hành theo cơ chế "vốn mồi". Với cơ chế này, ngân sách nhà nước sẽ đóng vai trò kích hoạt ban đầu, thu hút dòng vốn tư nhân và ủy thác cho các tổ chức chuyên nghiệp quản lý theo cơ chế thị trường.
Đặc biệt, ông Nhân nhấn mạnh tầm quan trọng của việc định nghĩa lại triết lý chấp nhận rủi ro trong đầu tư mạo hiểm. Rủi ro phải được đánh giá dựa trên chu kỳ dài hạn từ 5 đến 10 năm và tính toán trên toàn bộ danh mục đầu tư, chứ không thể quy trách nhiệm dựa trên sự thất bại của một vài dự án đơn lẻ. Đây chính là nút thắt tâm lý cần tháo gỡ để các nhà quản lý mạnh dạn sử dụng ngân sách nhà nước đầu tư vào đổi mới sáng tạo, đồng thời cần sớm giải quyết sự chồng chéo giữa các nghị định quản lý vốn nhà nước hiện hành.
Hành động để bứt phá
Phát biểu kết luận Diễn đàn, Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Lê Văn Hẳn đã bày tỏ sự trân trọng sâu sắc trước những ý kiến đóng góp tâm huyết, nhiều chiều và mang tính thực chiến cao của các diễn giả, nhà khoa học và đại biểu. Chủ tịch khẳng định, dù thời gian diễn đàn không dài nhưng hiệu quả mang lại là vô cùng to lớn. Những phân tích sắc sảo về tiềm năng, lợi thế địa chính trị của Tây Ninh – một tỉnh Đông Nam Bộ giáp ranh TP HCM, cùng những đánh giá thẳng thắn về những mặt được và chưa được đã giúp lãnh đạo tỉnh rút ra nhiều bài học kinh nghiệm sâu sắc.
"Tây Ninh sẽ không để những ý kiến này dừng lại ở hội trường. Ngay sau diễn đàn, tôi giao cho các sở, ngành chuyên môn nghiêm túc tiếp thu, cập nhật toàn bộ nội dung thảo luận để cụ thể hóa vào kế hoạch hành động của tỉnh trong thời gian tới", Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Hẳn nhấn mạnh.
Chủ tịch UBND tỉnh đặc biệt bày tỏ sự ấn tượng và cam kết sẽ chỉ đạo nghiên cứu thực hiện ngay ba nhóm nội dung trọng tâm:
Thứ nhất, về liên kết vùng trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo: Tây Ninh hoàn toàn nhất trí với đề xuất của đại diện Đại học Trà Vinh và chủ động xin phép được khởi xướng, làm đơn vị đầu mối để thúc đẩy sự liên kết chặt chẽ này trong toàn vùng.
Thứ hai, về cơ chế thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm và chấp nhận thất bại: Học hỏi kinh nghiệm từ TP HCM, Chủ tịch Lê Văn Hẳn khẳng định tinh thần đổi mới sáng tạo buộc phải đi đôi với sự thử nghiệm, mà đã thử nghiệm thì phải chấp nhận có thất bại. Tỉnh sẽ nghiên cứu xây dựng một cơ chế phù hợp để bảo vệ và hỗ trợ các sáng kiến sáng tạo, nhìn nhận thất bại một cách bao dung như một phần tất yếu, là "mẹ đẻ của thành công" để bứt phá mạnh mẽ hơn.
Thứ ba, về xây dựng kế hoạch thực hiện thực tế: Tỉnh sẽ tiếp thu ý kiến của ông Huỳnh Thanh Vạn để nhanh chóng xây dựng một kế hoạch hành động chi tiết, khả thi, đưa công tác khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đi vào thực chất, mang lại giá trị đo lường được cho người dân và doanh nghiệp.
Kết thúc bài phát biểu, Chủ tịch Lê Văn Hẳn dẫn lại câu nói đầy ấn tượng của Bí thư Thành ủy TP HCM: "Thay vì chỉ 'dám nghĩ, dám làm', chúng ta cần hướng tới tư duy 'dám nghĩ, biết làm'". Dù diễn đạt theo cách nào, mục tiêu cuối cùng vẫn là đi đến thành công thực chất. Chủ tịch Lê Văn Hẳn khẳng định sự đồng hành dài hạn của chính quyền địa phương trên hành trình kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động và bền vững.