Chính trị - Xã hội

Tại nhiều quốc gia châu Á, xu hướng già hoá dân số đang được chuyển hóa thành một động lực tăng trưởng mới thông qua kinh tế bạc. Kinh nghiệm quốc tế sẽ là một trong những tham chiếu quan trọng cho Việt Nam.

"Mỏ vàng" của châu Á

Theo Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), khu vực châu Á - Thái Bình Dương là nơi diễn ra quá trình chuyển đổi nhân khẩu học với tốc độ rất nhanh, kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của nhóm dân số trên 60 tuổi. Điều này đồng nghĩa với việc nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, tài chính, nhà ở, du lịch, công nghệ và các dịch vụ phục vụ người cao tuổi sẽ tiếp tục mở rộng trong nhiều thập kỷ tới.

Tại Trung Quốc, năm 2024 đánh dấu một bước ngoặt khi phát triển kinh tế bạc lần đầu tiên được nâng lên cấp chiến lược quốc gia thông qua một văn kiện chính sách chuyên biệt. Các chính sách mới không chỉ tập trung vào mở rộng dịch vụ chăm sóc người cao tuổi mà còn khuyến khích đầu tư vào thiết bị thông minh, nhà ở thân thiện với tuổi già, công nghệ chăm sóc và các sản phẩm tài chính phù hợp với một xã hội đang già hóa nhanh chóng.

Một ví dụ mới là sáng kiến phát triển các chuyến tàu du lịch dành cho người cao tuổi. Thay vì coi người cao tuổi là nhóm hành khách cần hỗ trợ đặc biệt, mô hình này nhìn họ như một phân khúc du lịch riêng.

Singapore lại lựa chọn một hướng khác, đó là biến toàn bộ không gian sống thành hạ tầng cho kinh tế bạc. Thông qua chương trình quốc gia Age Well SG, Chính phủ Singapore dành 3,5 tỷ SGD trong một thập kỷ để hỗ trợ người cao tuổi sống năng động, duy trì kết nối xã hội và được chăm sóc ngay trong cộng đồng của mình.

Điểm đáng chú ý là mô hình này tạo ra một hệ sinh thái thị trường rộng hơn nhiều so với dịch vụ dưỡng lão truyền thống. Từ cải tạo nhà ở, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt, giao thông thân thiện với người già đến chăm sóc tại nhà và các hoạt động xã hội, nhu cầu của người cao tuổi trở thành động lực để hình thành sản phẩm và dịch vụ mới.

Trong khi đó, Nhật Bản đã đi xa hơn trong việc sử dụng công nghệ để giải quyết đồng thời hai bài toán: nhu cầu chăm sóc tăng lên và thiếu hụt lao động. Robot hỗ trợ chăm sóc, thiết bị theo dõi sức khỏe, công nghệ hỗ trợ di chuyển và nhà thông minh không còn chỉ là những thử nghiệm công nghệ, mà đang trở thành một phần của thị trường phục vụ xã hội có tuổi thọ ngày càng cao.

Điểm chung trong cách tiếp cận của các nền kinh tế này là sự thay đổi căn bản về tư duy. Người cao tuổi không còn chỉ được nhìn nhận như nhóm thụ hưởng chính sách xã hội, mà còn là người tiêu dùng, nhà đầu tư, khách du lịch và một nguồn lực của thị trường lao động.

Bài học từ Trung Quốc, Singapore, Nhật Bản,… cho thấy kinh tế bạc chỉ có thể phát triển mạnh mẽ khi người cao tuổi được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình thiết kế sản phẩm và chính sách nhằm hướng đến một nền kinh tế xoay quanh nhu cầu sống khỏe hơn, độc lập hơn, an toàn hơn và có chất lượng hơn.

“Đánh thức” tiềm năng lớn

Kinh tế bạc không đơn thuần là bán các sản phẩm dành cho người già. Đây là một hệ sinh thái kinh doanh bao gồm chăm sóc sức khỏe, tài chính, bảo hiểm, công nghệ, giáo dục, bất động sản, giao thông, giải trí và nhiều ngành dịch vụ khác hướng tới mục tiêu giúp người cao tuổi sống độc lập, khỏe mạnh và năng động hơn.

Ở góc độ doanh nghiệp, đây là một thị trường có khả năng chi tiêu ổn định và ít chịu tác động từ các chu kỳ kinh tế hơn nhiều nhóm khách hàng khác. Khi thu nhập được tích lũy qua nhiều năm lao động, người cao tuổi thường ưu tiên chất lượng, sự an toàn và trải nghiệm hơn là giá rẻ. Điều này mở ra dư địa lớn cho các doanh nghiệp phát triển các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Điều đáng lưu ý là phát triển kinh tế bạc không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội. Khi người cao tuổi duy trì được sức khỏe, tiếp tục tham gia lao động hoặc tiêu dùng tích cực, nền kinh tế sẽ có thêm động lực tăng trưởng trong bối cảnh lực lượng lao động trẻ dần thu hẹp.

Theo TS Võ Trí Thành, chuyên gia kinh tế, kinh tế bạc không phải là một giải pháp tình thế, mà là xu thế tất yếu mang tính sống còn của thị trường. “Doanh nghiệp nào sớm vượt qua định kiến về tuổi tác, chủ động thiết kế được chuỗi giá trị khép kín đáp ứng trúng tâm lý, lòng tự trọng và nhu cầu thể chất của người lớn tuổi, doanh nghiệp đó sẽ nắm giữ chiếc chìa khóa vàng của nền kinh tế trong vài thập kỷ tới", ông Thành cho biết.

Trên thực tế, Chính phủ cũng nhấn mạnh cần thay đổi tư duy, coi người cao tuổi là nguồn lực phát triển, chứ không chỉ là đối tượng được chăm sóc. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận đối với già hóa dân số ở Việt Nam.

Để biến cơ hội thành hiện thực, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách về chăm sóc dài hạn, bảo hiểm, hưu trí và y tế, các doanh nghiệp cũng cần thay đổi tư duy thị trường, đầu tư nghiên cứu hành vi tiêu dùng của người cao tuổi, thiết kế sản phẩm phù hợp và xây dựng các chiến lược tiếp cận chuyên biệt.

Trong bối cảnh tốc độ già hóa dân số Việt Nam có xu hướng gia tăng, đây sẽ là một trong những thị trường tăng trưởng bền vững nhất trong nhiều thập kỷ tới. Vấn đề không còn là thị trường có đủ lớn hay không, mà là doanh nghiệp Việt có kịp nhận ra cơ hội trước khi "miếng bánh" tỷ USD này rơi vào tay các nhà đầu tư nước ngoài.

Cẩm Anh