Phân tích - Bình luận

Chính quyền Tổng thống Donald Trump ngày 24/7 đã công bố áp thuế đối với hàng hóa nhập khẩu từ 60 quốc gia, với lý do các nước này chưa có biện pháp hiệu quả nhằm ngăn chặn tình trạng lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng.

Đây là đợt siết thương mại mới nhất của Washington, bao phủ các đối tác chiếm tới 99,4% tổng kim ngạch thương mại của Mỹ, qua đó tạo sức ép lớn lên hoạt động xuất khẩu của nhiều nền kinh tế và buộc doanh nghiệp phải rà soát lại chuỗi cung ứng.

Các mức thuế được áp dụng theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép Chính phủ Mỹ áp dụng các biện pháp đáp trả đối với những hành vi bị coi là thương mại không công bằng.

Động thái này được đánh giá sẽ tạo thêm áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu, buộc nhiều doanh nghiệp phải tăng cường truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các tiêu chuẩn lao động nếu muốn duy trì khả năng tiếp cận thị trường Mỹ.

Hôm thứ Sáu tuần trước, ông Trump tuyên bố rằng Mỹ sẽ ngay lập tức bắt đầu cuộc điều tra theo Điều 301 đối với EU để trả đũa việc EU phạt nặng các ông lớn công nghệ của Mỹ.

Động thái này nối dài chuỗi biện pháp thương mại cứng rắn mà ông Trump triển khai trong những ngày gần đây. Trước đó, Washington đã áp thuế 25% đối với hàng nhập khẩu từ Brazil cũng trên cơ sở Điều 301, đồng thời thông báo kế hoạch áp thuế 50% đối với một số mặt hàng của Canada.

Ông Peter Harrell, học giả thỉnh giảng tại Viện Luật Kinh tế Quốc tế (Đại học Georgetown), cho rằng việc Nhà Trắng viện dẫn Điều 301 để áp thuế trên diện rộng là cách diễn giải vượt quá mục đích ban đầu của đạo luật. Theo ông, Điều 301 không được thiết kế để trao cho Tổng thống quyền đơn phương “viết lại toàn bộ biểu thuế” hay áp đặt các mức thuế mang tính lâu dài.

Cuộc chiến pháp lý về các loại thuế quan mới nhất đã bắt đầu. Chỉ vài giờ sau khi tuyên bố thuế quan có hiệu lực, hai doanh nghiệp nhỏ đã kiện, lập luận rằng chính phủ Mỹ đang sử dụng Điều 301 như một cái cớ để tái tạo lại chế độ thuế quan toàn cầu mà Tòa án Tối cao đã bác bỏ năm tháng trước đó.

Đơn kiện nêu rõ: “Điều khoản 301 không phải là một sự cho phép độc lập để đánh thuế hầu hết tất cả hàng nhập khẩu từ hầu hết tất cả các đối tác thương mại với mức thuế được lựa chọn để sao chép chế độ thuế quan IEEPA đã bị vô hiệu hóa, thay vì để loại bỏ các hành vi nước ngoài đã được xác định.”

Trung tâm Tư pháp Tự do, tổ chức đã đại diện cho các nguyên đơn trong vụ kiện thành công chống lại việc ông Trump sử dụng IEEPA, lập luận rằng, chính quyền ông Trump không thể duy trì một chính sách thuế quan toàn cầu đã được xác định trước chỉ bằng cách chuyển từ đạo luật này sang đạo luật khác.

Bà Kimberly Clausing, Giáo sư luật thuế tại Trường Luật UCLA và nghiên cứu viên cao cấp của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nhận định các mức thuế được áp dụng theo Điều 301 rõ ràng là bất hợp pháp.

Theo các nhà phân tích thương mại, quy mô áp dụng chưa từng có này được dự báo sẽ tác động đến hầu hết các chuỗi cung ứng kết nối với thị trường Mỹ, đồng thời buộc doanh nghiệp trên toàn cầu tăng cường kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và tiêu chuẩn lao động để tránh rủi ro thuế quan.

Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, mọi thay đổi về chính sách thuế và tiêu chuẩn lao động đều có khả năng ảnh hưởng đến chi phí, năng lực cạnh tranh và chiến lược của doanh nghiệp xuất khẩu trong trung và dài hạn.

Thứ nhất, các doanh nghiệp xuất khẩu sẽ khó xây dựng kế hoạch sản xuất và ký kết hợp đồng dài hạn khi không biết liệu các mức thuế của Mỹ sẽ tiếp tục có hiệu lực hay bị tòa án hủy bỏ. Sự thiếu chắc chắn này có thể khiến doanh nghiệp trì hoãn đầu tư hoặc chuyển hướng đơn hàng.

Thứ hai, ngay cả khi các mức thuế bị kiện, xu hướng Mỹ siết kiểm soát lao động cưỡng bức khó đảo ngược. Các doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải đầu tư nhiều hơn cho truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn lao động để giảm rủi ro khi xuất khẩu sang Mỹ.

Thứ ba, các ngành như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử... nếu sử dụng nguyên liệu từ các quốc gia bị Mỹ áp thuế hoặc điều tra có thể đối mặt với việc bị xem xét kỹ hơn, kéo dài thời gian thông quan hoặc phát sinh chi phí chứng minh nguồn gốc.

Đây cũng là lý do Việt Nam sẽ cần tiếp tục nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng và tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế để giảm thiểu rủi ro thương mại.

Trương Khắc Trà