Kinh tế thế giới

Cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) xét trên tổng thể từ các mô hình AI tiên tiến đến hạ tầng tính toán hỗ trợ thường được xem là cuộc chơi mà Mỹ nắm lợi thế lớn nhất.

Tuy nhiên, các thị trường châu Á đang hội tụ đồng thời nhiều yếu tố quan trọng như nguồn vốn, năng lực sản xuất, năng lượng và hạ tầng tính toán, qua đó tạo nền tảng để khu vực này xây dựng một hệ sinh thái AI độc lập và có sức cạnh tranh riêng.

Điều này đang làm thay đổi cách tiếp cận của các tập đoàn phương Tây vốn quen với việc mua lại những doanh nghiệp đã trưởng thành và có tăng trưởng bền vững, thay vì đầu tư sớm vào các công ty khởi nghiệp. Đồng thời, cục diện cạnh tranh trong lĩnh vực AI cũng đang được định hình lại.

Một thống kê đáng chú ý cho thấy chưa đến 20% các thương vụ thoái vốn quy mô lớn của các startup được quỹ đầu tư mạo hiểm hậu thuẫn tại châu Á có bên mua là doanh nghiệp phương Tây. Trong khi đó, số thương vụ doanh nghiệp phương Tây mua lại các công ty khởi nghiệp châu Á được định giá trên 100 triệu USD đã giảm tới 65% trong giai đoạn 2024-2025.

Đây không phải dấu hiệu cho thấy thị trường đang chững lại. Ngược lại, theo Mergermarket, tổng giá trị các thương vụ M&A tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã tăng 33% so với cùng kỳ, vượt mốc 1.000 tỷ USD trong năm 2025.

Cùng lúc đó, PwC ước tính tổng giá trị các thương vụ tại Trung Quốc đạt hơn 400 tỷ USD, tăng 47% trong năm, chủ yếu nhờ các khoản đầu tư chiến lược trong nước.

Đáng chú ý, khoảng trống mà các nhà đầu tư phương Tây để lại đang ngày càng được lấp đầy bởi các thương vụ liên quan đến AI.

Hiện nay, AI là yếu tố chiến lược trong khoảng 1/3 các thương vụ lớn nhất tại khu vực, tập trung vào những lĩnh vực gắn chặt với quá trình phát triển AI như công nghệ, sản xuất, hạ tầng điện và năng lượng.

Một trong những lý do quan trọng là châu Á sở hữu lợi thế rõ rệt về năng lượng. Năm 2025, lượng điện tiêu thụ của Trung Quốc lần đầu tiên vượt 10.000 tỷ kWh.

Đến tháng 11/2025, tổng công suất điện gió và điện mặt trời của nước này đạt 1.760 GW, tăng 34% so với cùng kỳ năm trước. Hệ thống đường dây truyền tải siêu cao áp mới cũng đã nâng công suất truyền tải điện liên tỉnh lên 370 GW.

Ấn Độ cũng đang đi theo xu hướng tương tự khi sản lượng điện tái tạo tăng gần 24% trong năm 2025. Chính phủ nước này đặt mục tiêu đạt 500 GW công suất điện phi hóa thạch vào năm 2030.

Năng lượng vốn luôn là yếu tố quyết định khả năng triển khai AI ở quy mô lớn. Và hiện nay, châu Á đang bổ sung nguồn điện với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng cấp phép xây dựng hạ tầng năng lượng tại phần lớn các thị trường phương Tây.

Song song đó, tỷ trọng các thương vụ đầu tư mạo hiểm dành cho doanh nghiệp AI trong khu vực cũng tăng mạnh. Hiện hơn một nửa số thương vụ đầu tư tại Singapore, Australia và New Zealand hướng vào các công ty AI, trong khi con số này cách đây 5 năm còn dưới 1/3. Tại Ấn Độ, tỷ lệ này cũng đã tiến gần 40%.

Các doanh nghiệp trong nước không chỉ lấp đầy khoảng trống mà nhà đầu tư phương Tây để lại, mà còn chủ động cạnh tranh để sở hữu những tài sản chiến lược liên quan đến AI trước khi các tập đoàn phương Tây tham gia. Điều này buộc các nhà đầu tư phương Tây phải chuyển sang chiến lược đầu tư thiểu số từ giai đoạn sớm, thay vì chờ doanh nghiệp trưởng thành rồi mới mua lại.

Cuộc cạnh tranh AI cũng đang mở rộng sang lĩnh vực phần cứng, khi năng lực sản xuất xe điện dư thừa của Trung Quốc trở thành bệ phóng cho ngành robot hình người.

Những bộ truyền động, động cơ và bộ pin từng giúp Trung Quốc trở thành nhà sản xuất ô tô lớn nhất thế giới hiện đang được chuyển hướng sang phục vụ sản xuất robot.

Hiện Trung Quốc kiểm soát 63% số doanh nghiệp chủ chốt trong chuỗi cung ứng linh kiện robot hình người toàn cầu. Gần 90% robot hình người bán ra trên thế giới trong năm 2025 được sản xuất tại quốc gia này.

Đây là minh chứng cho sự hội tụ giữa thế giới vật lý và AI - xu hướng mà nhiều doanh nghiệp phương Tây vẫn chưa đánh giá đúng mức.

Dù hoạt động M&A các doanh nghiệp AI trong khu vực đang tăng tốc, các quan hệ hợp tác vẫn đóng vai trò quan trọng hơn cả.

Điều này thể hiện rõ nhất ở hạ tầng tính toán. Doanh thu của thị trường neocloud toàn cầu được dự báo sẽ tăng từ hơn 25 tỷ USD năm 2025 lên gần 400 tỷ USD vào năm 2031. Khác với hạ tầng đám mây truyền thống, neocloud không bị giới hạn bởi vị trí địa lý, trong đó châu Á - Thái Bình Dương là khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất.

Singapore đang đóng vai trò trung tâm cung cấp năng lực huấn luyện AI và hạ tầng tính toán có độ trễ thấp của khu vực, trong khi Malaysia và Indonesia tiếp nhận các tác vụ có độ trễ cao hơn, hình thành một hành lang hạ tầng tính toán xuyên biên giới mà không quốc gia nào có thể tự xây dựng một mình.

Việt Nam cũng đang từng bước gia nhập hệ sinh thái AI của khu vực. Những năm gần đây, quốc gia này đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng số, trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây, đồng thời thu hút nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu mở rộng hoạt động nghiên cứu, phát triển và sản xuất.

Với lợi thế về lực lượng kỹ sư công nghệ, chi phí cạnh tranh và vị trí nằm giữa các trung tâm AI của Đông Nam Á, Việt Nam được kỳ vọng sẽ trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị AI khu vực, không chỉ ở lĩnh vực phát triển phần mềm mà còn trong xây dựng hạ tầng và các ứng dụng AI phục vụ sản xuất, dịch vụ.

Yếu tố tạo nên khác biệt chính là các mối quan hệ hợp tác tại địa phương. Không chỉ nguồn vốn, mà chính quan hệ đối tác mới là chìa khóa để phát triển hạ tầng. Đồng thời, đây cũng là yếu tố có thể giúp giảm đáng kể chi phí tính toán trên mỗi token đối với những doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư xây dựng các mối quan hệ hợp tác lâu dài.

Những diễn biến này không đồng nghĩa với việc phương Tây rút lui khỏi cuộc đua AI. Thay vào đó, chúng cho thấy châu Á đang dần hình thành một hệ sinh thái AI có khả năng tự vận hành và phát triển.

Những doanh nghiệp xây dựng năng lực tại châu Á ngay từ sớm và coi hợp tác là chiến lược cốt lõi, thay vì giải pháp tình thế, sẽ là những bên định hình thập kỷ AI của khu vực. Và tương lai sẽ cho thấy hệ sinh thái AI của châu Á còn cần đến nguồn vốn phương Tây đến mức nào, hoặc thậm chí có còn cần hay không.

Cẩm Anh