Nghiên cứu - Trao đổi
Hoàn thiện Luật Hải quan để thúc đẩy hải quan số
Nhiều ý kiến cho rằng Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi cần quy định rõ nguyên tắc ưu tiên chứng từ điện tử, hạn chế hồ sơ giấy và khai thác hiệu quả dữ liệu dùng chung để bảo đảm cải cách đi vào thực chất.
Trong bối cảnh ngành hải quan đang đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng hải quan thông minh, việc sửa đổi Luật Hải quan được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho quá trình số hóa toàn diện thủ tục xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, để mục tiêu hải quan số đi vào thực chất, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo luật cần có những quy định mạnh mẽ hơn về sử dụng chứng từ điện tử, chia sẻ dữ liệu và cắt giảm yêu cầu nộp hồ sơ giấy.
Góp ý về Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi (Dự thảo), đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh cho rằng, việc kê khai và sử dụng chứng từ điện tử thời gian qua đã được triển khai khá hiệu quả. Tuy nhiên, để tiếp tục tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, Dự thảo cần quy định trực tiếp nguyên tắc cơ quan hải quan không yêu cầu người khai hải quan cung cấp lại các thông tin, dữ liệu và chứng từ mà cơ quan nhà nước đã có.
Theo đại biểu, các thông tin này hoàn toàn có thể được khai thác từ Cơ chế một cửa quốc gia, cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc các hệ thống thông tin đã được kết nối, chia sẻ.
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh, đây là một trong những cải cách quan trọng trong bối cảnh hạ tầng công nghệ và các cơ sở dữ liệu quốc gia ngày càng hoàn thiện. Quy định này sẽ góp phần hạn chế tình trạng kê khai trùng lặp, giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Góp ý về quy định đối với chứng từ thuộc hồ sơ hải quan, đại biểu Nguyễn Minh Đức, Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh nhận định, Dự thảo luật hiện quy định chứng từ có thể được thể hiện dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử hoặc chứng từ giấy.
Theo đại biểu, đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với công tác quản lý hải quan mà còn liên quan trực tiếp đến yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết số 57-NQ/TW đã xác định chuyển đổi số là động lực mới cho phát triển đất nước và phù hợp với xu thế quốc tế, tuy nhiên, cách quy định trong Dự thảo hiện nay chưa thể hiện rõ tinh thần này.
Đại biểu Nguyễn Minh Đức phân tích, nếu tiếp tục duy trì quy định cho phép lựa chọn giữa chứng từ điện tử và chứng từ giấy thì trên thực tế nhiều cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp vẫn có thể sử dụng hồ sơ giấy vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Điều đó sẽ làm chậm quá trình chuyển đổi số và kéo dài thời gian thực hiện thủ tục hải quan.
Vì vậy, đại biểu đề nghị sửa đổi theo hướng quy định tờ khai hải quan và toàn bộ chứng từ thuộc hồ sơ hải quan phải được lập, gửi và tiếp nhận dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử; chứng từ giấy chỉ được sử dụng trong những trường hợp ngoại lệ được luật quy định cụ thể.
Theo đại biểu, quy định như vậy sẽ xác lập rõ nguyên tắc bắt buộc, tạo cơ sở để các cơ quan quản lý xây dựng lộ trình đầu tư, hoàn thiện hạ tầng công nghệ, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan diễn ra đồng bộ và hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Minh Đức cũng đề nghị Dự thảo quy định rõ các trường hợp được phép sử dụng chứng từ giấy.
Theo đó, trường hợp xảy ra sự cố bất khả kháng đối với hệ thống công nghệ thông tin của cơ quan hải quan hoặc sự cố đường truyền mạng đã được cơ quan có thẩm quyền công bố thì cho phép sử dụng chứng từ giấy do không thể thực hiện việc gửi, nhận chứng từ điện tử.
Ngoài ra, chứng từ giấy cũng nên được áp dụng đối với hàng hóa phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; hàng viện trợ nhân đạo, cứu trợ khẩn cấp, cứu trợ thiên tai chưa thể tích hợp trên hệ thống điện tử; các trường hợp liên quan đến bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật.
Đối với trường hợp cơ quan hải quan có căn cứ pháp lý hoặc phát hiện dấu hiệu gian lận, vi phạm pháp luật và cần kiểm tra, đối chiếu chứng từ gốc, đại biểu đề xuất việc yêu cầu xuất trình chứng từ giấy phải được thực hiện trên cơ sở quyết định của thủ trưởng cơ quan hải quan.
Theo đại biểu Nguyễn Minh Đức, việc quy định rõ các trường hợp ngoại lệ sẽ bảo đảm tính minh bạch, tạo căn cứ thống nhất trong quá trình thực hiện, đồng thời khẳng định chứng từ điện tử là phương thức chủ yếu trong thủ tục hải quan, còn chứng từ giấy chỉ được sử dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết. Qua đó, Dự thảo sẽ thể hiện rõ tinh thần cải cách và chuyển đổi số, góp phần hiện đại hóa quản lý hải quan và nâng cao năng lực cạnh tranh của môi trường kinh doanh.