Nghiên cứu - Trao đổi

Nghị định số 243/2026/NĐ-CP, được Chính phủ ban hành ngày 26/6/2026, đã sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng của cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), song trên thực tế, hoạt động mua bán điện trực tiếp qua lưới điện quốc gia vẫn chưa thực sự tạo được sức hút đối với dòng vốn đầu tư như kỳ vọng.

Khoảng cách giữa chính sách và thực thi

Khung pháp lý cho cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã có bước tiến dài trong một khoảng thời gian ngắn: từ Nghị định số 80/2024/NĐ-CP, ban hành ngày 03/7/2024, đến Nghị định số 57/2025/NĐ-CP, ban hành ngày 03/3/2025 thay thế Nghị định 80, và gần đây nhất là Nghị định số 243/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 26/6/2026, sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 57/2025/NĐ-CP về DPPA và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Sự điều chỉnh chính sách kịp thời, liên tục trong hơn hai năm qua cho thấy Chính phủ đã lắng nghe kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp để nhanh chóng tháo gỡ khó khăn, từng bước khơi thông thị trường điện cạnh tranh.

Về bản chất, giao dịch mua bán điện trực tiếp qua lưới điện quốc gia được thiết kế theo mô hình hợp đồng kỳ hạn dạng chênh lệch giá, gắn với thị trường điện giao ngay, đòi hỏi cả bên bán lẫn bên mua phải có năng lực dự báo giá điện và quản trị rủi ro tài chính trong dài hạn, điều còn khá xa lạ với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam, trong khi đội ngũ tư vấn chuyên nghiệp trong lĩnh vực này gần như chưa hình thành. Chính vì vậy, tâm lý phổ biến hiện nay của doanh nghiệp vẫn là chờ đợi và quan sát. Bên cạnh đó, thủ tục và hợp đồng thực hiện còn khá mới, chưa có cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các bên tham gia, khiến quy định về đấu nối, xác nhận sản lượng điện tái tạo chưa thực sự rõ ràng.

Về tiêu chuẩn kỹ thuật, điều kiện đấu nối và khả năng tiếp nhận công suất của lưới điện, bao gồm cả lưới điện tại khu công nghiệp và lưới điện do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) quản lý, đến nay vẫn chưa được cập nhật một cách đầy đủ. Đáng chú ý, nội dung mà doanh nghiệp quan tâm nhất là lộ trình điều chỉnh và phương pháp xác định các khoản phí liên quan đến truyền tải điện, dịch vụ hệ thống và cơ chế thanh toán trong mô hình DPPA vẫn chưa được công bố cụ thể. Chính những vướng mắc này khiến việc áp dụng thống nhất Nghị định tại các địa phương còn nhiều bất cập.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, ông Nguyễn Xuân Quy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam cho biết, nhu cầu sử dụng điện sạch trong cộng đồng doanh nghiệp là có thật và rất lớn, nhưng sức hấp dẫn của cơ chế mới hiện vẫn dừng lại ở mức "trên giấy tờ". Theo ông Quy, hàng trăm tập đoàn toàn cầu đã cam kết sử dụng 100% điện tái tạo theo sáng kiến RE100; cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu đã chính thức được áp dụng; nhiều nhãn hàng lớn cũng đặt ra yêu cầu về nguồn điện sạch đối với chuỗi cung ứng. Với một nền kinh tế định hướng xuất khẩu và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) như Việt Nam, điện xanh đang trở thành điều kiện tiên quyết để giữ chân đơn hàng, giữ chân nhà đầu tư; nhiều khu công nghiệp cũng đang nỗ lực chuyển đổi theo mô hình khu công nghiệp xanh, sinh thái nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Song, từ "mong muốn" đến "hành động", doanh nghiệp vẫn phải trả lời được 3 câu hỏi mang tính thực tiễn: Thứ nhất, tổng chi phí mua điện theo cơ chế DPPA, sau khi cộng gộp đầy đủ các loại phí, có thực sự cạnh tranh hay không? Thứ hai, có điều khoản nào bảo đảm tính ổn định của hợp đồng trong 10 - 20 năm trước những thay đổi chính sách? Thứ ba, thủ tục đấu nối có thực sự thuận tiện? Theo ông Quy, cả ba câu hỏi nêu trên hiện vẫn chưa có lời giải đáp thật sự rõ ràng, khiến phần lớn doanh nghiệp vẫn ở trạng thái chuẩn bị chứ chưa sẵn sàng hành động.

Chia sẻ thêm về những khó khăn trước mắt, ông Quy cho biết thời gian qua, thông tin về cơ chế giá điện hai thành phần vẫn chưa được công bố đầy đủ, chưa có phương án và lộ trình áp dụng cụ thể, khiến nhà đầu tư không thể tính toán được hiệu quả kinh tế của các dự án điện mặt trời kết hợp lưu trữ. Nhiều kế hoạch đầu tư điện mặt trời vì vậy đã phải tạm chững lại để chờ đợi chính sách được làm rõ. Trong khi đó, gần đây thông tin về cơ chế này lại có phần trầm lắng, chưa rõ có tiếp tục được áp dụng hay không và áp dụng theo hình thức nào. Điều này càng khiến doanh nghiệp thêm khó khăn trong việc ra quyết định đầu tư.

Với kinh nghiệm nhiều năm làm việc, tiếp xúc với các nhà máy và doanh nghiệp sản xuất, ông Quy cho rằng điều thị trường cần nhất lúc này là thông tin minh bạch, cùng một phương án, lộ trình áp dụng được công bố rõ ràng, có tính ổn định cao, để doanh nghiệp có cơ sở dự đoán và tính toán suất đầu tư vào chi phí năng lượng một cách hiệu quả.

Mảnh ghép lưu trữ còn thiếu trên hành trình điện xanh

Ông Trần Quốc Tâm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Tái tạo TP Hồ Chí Minh (HCMREA), nhận định cơ chế mua bán điện trực tiếp đã mở ra cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện xanh. Các quy định mới về phát triển điện năng lượng tái tạo và điện mặt trời tự sản xuất, tự tiêu thụ đang tạo điều kiện thúc đẩy các nguồn điện phân tán, cơ chế giá điện theo thời gian, điều chỉnh phụ tải và lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh cũng đang từng bước được hoàn thiện. Tuy nhiên, theo ông Tâm, nếu nhìn nhận từng chính sách một cách riêng lẻ, đây chỉ là những công cụ quản lý khác nhau; để cả hệ thống chính sách vận hành hiệu quả, thị trường vẫn còn thiếu một mảnh ghép mang tính nền tảng, đó chính là hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS).

Theo ông Trần Quốc Tâm, Nghị định 243/2026/NĐ-CP đã phát đi tín hiệu chính sách tích cực, tạo thêm động lực để doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển các giải pháp lưu trữ năng lượng nhằm nâng cao hiệu quả khai thác nguồn năng lượng tái tạo. Dù vậy, để BESS phát triển ở quy mô lớn, thị trường vẫn cần thêm các cơ chế ghi nhận đầy đủ giá trị mà hệ thống lưu trữ mang lại, như tối ưu hóa vận hành hệ thống điện, giảm tình trạng cắt giảm công suất nguồn năng lượng tái tạo, hỗ trợ ổn định lưới điện và cung cấp các dịch vụ phụ trợ cho hệ thống.

“Kỳ vọng thời gian tới sẽ sớm có thêm các chính sách khuyến khích phù hợp về tài chính, tín dụng và ưu đãi đầu tư, cùng với hệ thống quy định rõ ràng về tiêu chuẩn kỹ thuật, đấu nối, vận hành và an toàn, để cộng đồng doanh nghiệp có đủ cơ sở, yên tâm triển khai các dự án lưu trữ năng lượng (BESS) trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng xanh sắp tới”, ông Tâm bày tỏ.

Đánh giá về xu hướng này, ông Nguyễn Xuân Quy cho biết trong 2 năm gần đây, mối quan tâm của doanh nghiệp đối với giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) đã tăng lên rõ rệt, tập trung ở 5 nhóm khách hàng chính gồm: Nhóm doanh nghiệp đã lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, có điện dư vào buổi trưa nhưng thiếu điện vào chiều tối; nhóm ngành thâm dụng điện, vận hành nhiều ca như thép, xi măng, dệt nhuộm, điện tử; nhóm chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp theo định hướng xanh, phát triển hệ thống lưu trữ như một loại hạ tầng dùng chung; nhóm cơ sở đòi hỏi độ tin cậy cung cấp điện rất cao như trung tâm dữ liệu, bán dẫn, dược phẩm; và nhóm doanh nghiệp xuất khẩu vào các thị trường có yêu cầu khắt khe về phát thải carbon. Theo ông Quy, một khi chính sách giá điện được xây dựng rõ ràng và ổn định, các nhóm khách hàng này sẽ chuyển từ trạng thái "quan tâm" sang đầu tư một cách thực chất.

Phương Thanh