Tài chính số

Thị trường tài chính số Việt Nam có sự phát triển mạnh mẽ. Trong đó, hoạt động giao dịch số phục vụ nhu cầu tiêu dùng hàng ngày của cá nhân phát triển vượt bậc. Mặt khác, các giao dịch số hỗ trợ nguồn vốn trực tiếp cho doanh nghiệp chưa nhận được sự phát triển tương xứng.

Fintech còn tập trung cho thanh toán cá nhân

Theo LS Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Campuchia, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính, Châu Á Thái Bình Dương, IFC/WBG, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hoà giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC, hiện nay, tỷ lệ giao dịch tài chính thực hiện qua kênh số tại Việt Nam đã chạm mốc 80%.

Mạng lưới Fintech cũng ghi nhận mức độ tăng trưởng nhanh với hơn 200 doanh nghiệp đang hoạt động trên toàn quốc. Trên 2/3 số doanh nghiệp Fintech hiện tại tập trung khai thác riêng mảng thanh toán.

Mặt khác, chia sẻ tại hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp” do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP HCM tổ chức tại TP HCM, bà Huyền cho biết các công cụ tài chính số giúp khơi thông dòng vốn cho doanh nghiệp vẫn chưa phát triển tương ứng. Các số liệu về tài chính số hoặc giao dịch trên nền tảng công nghệ, ví dụ như tài trợ chuỗi cung ứng, hiện nay vẫn chưa có thống kê chính thức trên thị trường.

LS Hoàng Thị Ngọc Diệp, Luật sư Thành viên Dilinh Legal cũng cho rằng, điểm sáng nhất của tài chính số Việt Nam hiện tại mới chỉ dừng lại ở thanh toán cá nhân. Doanh nghiệp thiếu các kênh tiếp cận vốn số hóa và gặp khó khăn khi thực hiện thanh toán quốc tế qua kênh số.

Khảo sát cấu trúc dịch vụ cho thấy các cấu phần nền tảng của tài chính số bao gồm tín dụng số, huy động vốn số, hạ tầng ngân hàng số, nền tảng đầu tư số và bảo hiểm số đều đang ở vạch xuất phát rất sơ khai. Đối với mảng thanh toán doanh nghiệp, ngoài các giao dịch bằng tiền Việt đơn giản, việc thực hiện giao dịch quốc tế hay chuyển tiền quốc tế trực tuyến trên nền tảng số thực tế là chưa có. Khi phát sinh nhu cầu thực hiện giao dịch thanh toán quốc tế, doanh nghiệp vẫn buộc phải hoàn thiện rất nhiều giấy tờ bài bản theo quy trình truyền thống của ngân hàng.

Gỡ rào cản cho doanh nghiệp, giải pháp nào?

Theo LS Phạm Thị Thanh Huyền, sự thiếu hụt hướng dẫn chi tiết về bảo vệ dữ liệu, rào cản vốn lớn cùng cơ chế thử nghiệm chưa đi vào thực tế khiến các doanh nghiệp Fintech e ngại.

Thực trạng hạ tầng pháp lý ghi nhận khung pháp lý sandbox của Ngân hàng Nhà nước tính đến hiện tại vẫn chưa ra mắt sản phẩm nào được đưa vào triển khai trên thực tế. Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), xác nhận thực tế chưa có sản phẩm sandbox nào được triển khai.

Đồng thời, LS Hoàng Thị Ngọc Diệp chỉ ra rào cản về vốn điều lệ, sự hoài nghi đối với hợp đồng điện tử. Yêu cầu khắt khe về vốn điều lệ và tỷ lệ sở hữu trong lĩnh vực tài chính số đang tạo rào cản lớn, ngăn các công ty Fintech trẻ có năng lực công nghệ tham gia thử nghiệm. Sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết cho Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân gây nhiều khó khăn cho việc tổ chức giao dịch tài chính số dựa trên dữ liệu. Doanh nghiệp cũng hoài nghi giá trị chứng cứ của hợp đồng điện tử, dẫn đến việc nhiều bên vẫn yêu cầu bắt buộc ký sống bằng giấy.

Bên cạnh những rào cản, thị trường tài chính số vẫn ghi nhận điểm sáng từ sự xuất hiện của các điểm sáng dịch chuyển dòng vốn. Xu hướng chuyển dịch tài sản thế chấp từ bất động sản sang động sản mở ra hy vọng tiếp cận tài chính số cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Theo LS Phạm Thị Thanh Huyền, dữ liệu cho thấy tỷ trọng dư nợ liên quan đến tài sản bảo đảm là động sản bao gồm khoản phải thu, hàng hóa luân chuyển, thiết bị, tài sản sở hữu trí tuệ đã ghi nhận sự dịch chuyển tích cực, chiếm tỷ lệ 30% tổng dư nợ vào năm 2026. Con số này thể hiện bước tiến lớn so với thời điểm năm 2005, khi có tới 95% đến 96% ngân hàng được khảo sát chỉ đồng ý nhận tài sản bảo đảm là bất động sản.

Đánh giá về xu hướng này, LS Phạm Thị Thanh Huyền nhận định sự thay đổi tỷ trọng tài sản bảo đảm này là tín hiệu đáng mừng cho doanh nghiệp.

Với bức tranh sơ thảo về cả những nút thắt và điểm sáng của hoạt động Fintech nhìn từ phía doanh nghiệp hiện nay, LS Phạm Thị Thanh Huyền kiến nghị cơ quan quản lý cần thực hiện phân loại sản phẩm tài chính số dựa trên mức độ rủi ro nhằm xây dựng phương án quản lý phù hợp, tránh cản trở đổi mới sáng tạo. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần đẩy nhanh việc cấp phép thử nghiệm sandbox cho doanh nghiệp cung cấp giao dịch tài chính số để thể chế hóa các bài học thực tiễn. Việc nhanh chóng xây dựng quy định về ngân hàng mở (Open Banking) sẽ giúp cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới công nghệ và quản trị rủi ro.

Theo LS Phạm Thị Thanh Huyền, cần hoàn thiện hệ thống pháp lý theo hướng tích hợp đồng thời các cấu phần gồm thanh toán, dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng. Các bên liên quan cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu an toàn dựa trên sự đồng thuận rõ ràng của khách hàng. Song song đó, việc xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp giao dịch số, mở rộng năng lực giám sát đối với tổ chức trung gian thanh toán, công ty Fintech cùng các đơn vị cung cấp hạ tầng công nghệ là hết sức cần thiết.

Để đồng hành với quá trình chuyển đổi này, LS Hoàng Thị Ngọc Diệp khuyến khích sự chủ động từ phía khối tư nhân. Theo bà Diệp, quá trình này cần có sự mạnh dạn tham gia của tất cả các doanh nghiệp.

Quân Bảo