24h

AI không thể thay thế con người

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AI) đang được sử dụng ngày càng rộng rãi trong sản xuất hình ảnh, video, âm nhạc và kịch bản quảng cáo. Với khả năng tạo nội dung trong thời gian ngắn, công nghệ giúp doanh nghiệp giảm chi phí và đẩy nhanh tốc độ triển khai các chiến dịch truyền thông.

Tuy nhiên, việc doanh nghiệp bỏ tiền mua công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc trực tiếp tạo ra một sản phẩm bằng AI không đồng nghĩa với việc toàn bộ sản phẩm đương nhiên được bảo hộ bản quyền.

Tại hội thảo “Hành trang pháp lý về sáng tạo và bản quyền cho KOC/KOL năm 2026 trên không gian số” do Viện Nghiên cứu Phát triển sáng tạo và Bản quyền và Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam tổ chức tại TP HCM, ông Bùi Nguyên Hùng, nguyên Cục trưởng Cục Bản quyền, Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam cho biết, quyền tác giả gắn với hoạt động sáng tạo của con người. AI không phải là chủ thể sáng tạo nên không thể đứng tên tác giả. Do đó, nếu doanh nghiệp chỉ nhập yêu cầu và sử dụng nguyên vẹn sản phẩm do AI tạo ra, sản phẩm đó có thể không đáp ứng điều kiện để được bảo hộ quyền tác giả.

Trong trường hợp này, doanh nghiệp có thể có quyền sử dụng công cụ hoặc nội dung theo thỏa thuận với nhà cung cấp, nhưng điều đó khác với việc có quyền tác giả đối với chính tác phẩm.

Rủi ro này trở nên đáng chú ý khi nội dung AI tạo ra được sử dụng trong các chiến dịch thương mại và nhanh chóng thu hút thị trường. Doanh nghiệp có thể đầu tư đáng kể cho quảng bá, nhưng nếu phần nội dung cốt lõi hoàn toàn do AI tạo ra mà thiếu đóng góp sáng tạo rõ ràng của con người, khả năng bảo vệ sản phẩm trước hành vi sao chép sẽ bị hạn chế.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp có sử dụng AI hay không, mà ở cách doanh nghiệp phân chia vai trò giữa công nghệ và con người trong quá trình sáng tạo.

Vai trò sáng tạo

Theo góc nhìn quản trị, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn hoạt động sáng tạo của con người. Doanh nghiệp có thể sử dụng AI để tạo bản nháp, phát triển ý tưởng, xử lý hình ảnh hoặc rút ngắn các công đoạn sản xuất; trong khi con người vẫn đảm nhiệm việc lựa chọn, biên tập, kết hợp và định hình sản phẩm cuối cùng.

Cách tổ chức này không chỉ giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng nội dung, mà còn làm rõ phần đóng góp sáng tạo của con người khi cần xác lập hoặc bảo vệ quyền tác giả.

Áp lực này càng đáng chú ý khi các quy định quản lý nội dung AI ngày càng được tăng cường. Ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Công nghệ TikTok Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số, cho biết các quy định về bản quyền và quảng cáo đang được nền tảng thực hiện nghiêm ngặt. Theo quy định mới, quảng cáo có sử dụng AI phải công khai và gắn nhãn khi đăng tải.

Việc minh bạch hóa nội dung do AI tạo ra khiến doanh nghiệp càng cần xác định rõ thành phần nào do công nghệ tạo ra và thành phần nào là kết quả từ hoạt động sáng tạo của con người.

Từ đó, thay vì để AI tạo ra toàn bộ sản phẩm, doanh nghiệp có thể chủ động lồng ghép những thành phần do con người trực tiếp sáng tạo vào tác phẩm tổng thể.

Cơ chế của cách làm này là doanh nghiệp sử dụng AI ở những công đoạn phù hợp, đồng thời đưa vào sản phẩm những thành phần độc lập do con người sáng tạo và có thể xác lập quyền tác giả.

Ông Bùi Nguyên Hùng dẫn chứng một bộ phim hoạt hình dành cho trẻ em mà trong đó, phần hình ảnh hoạt hình được tạo hoàn toàn bằng AI và toàn bộ phần âm nhạc và lời bài hát là tác phẩm của nhạc sĩ Hoàng Lân, được sáng tác dành riêng cho trẻ nhỏ ở độ tuổi ăn dặm. Video này mang lại hiệu quả tương tác cao và tạo nguồn thu tài chính lớn. Theo ông Hùng, nếu video này ghi rõ rằng “Hình ảnh: AI; Nhạc và lời: Nhạc sĩ Hoàng Lân” thì sản phẩm tổng thể sẽ có một giá trị pháp lý về bản quyền.

Trường hợp này cho thấy việc lồng ghép tác phẩm do con người sáng tạo vào sản phẩm có sử dụng AI có thể tạo thêm cơ sở để xác lập và bảo vệ quyền tác giả. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phần nội dung do AI tạo ra, doanh nghiệp có thể chủ động đưa những thành phần sáng tạo của con người vào sản phẩm và xác định rõ tác giả, quyền sở hữu đối với từng phần.

Điểm cốt lõi không phải là tìm cách “gắn” quyền tác giả cho phần nội dung hoàn toàn do AI tạo ra, mà là chủ động tạo ra những giá trị sáng tạo của con người ngay trong quy trình sản xuất bằng AI.

Dấu ấn sáng tạo

Để chiến thuật này có giá trị khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp cần đồng thời lưu lại bằng chứng về quá trình con người tham gia sáng tạo.

Thứ nhất, doanh nghiệp cần minh bạch về mức độ sử dụng AI khi đăng ký hoặc xác lập quyền đối với tác phẩm. Theo ông Bùi Nguyên Hùng, Hiệp hội đang hướng tới việc ứng dụng công cụ kỹ thuật để xác định tỷ lệ tham gia của AI, qua đó ghi nhận rõ việc sử dụng công cụ hỗ trợ trong quá trình sáng tạo.

Thứ hai, doanh nghiệp nên lưu giữ các dấu vết của quá trình sáng tạo như bản thảo, kịch bản, file gốc, các phiên bản chỉnh sửa và những quyết định sáng tạo được thực hiện trong quá trình sản xuất.

Một kinh nghiệm được nhắc đến từ các tranh chấp chương trình máy tính tại Mỹ là nhà phát triển có thể để lại những dấu ấn kỹ thuật đặc thù trong sản phẩm. Khi một bên khác sao chép nguyên bản, những dấu vết này có thể trở thành căn cứ giúp xác định nguồn gốc và hành vi sao chép.

Với các sản phẩm sáng tạo sử dụng AI, nguyên tắc này có thể được mở rộng: doanh nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn cần lưu lại quá trình cho thấy con người đã tham gia tạo ra sản phẩm đó như thế nào.

AI đang làm thay đổi cách doanh nghiệp sản xuất nội dung, nhưng tốc độ tạo ra một sản phẩm không đồng nghĩa với khả năng bảo vệ sản phẩm đó.

Khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào quá trình sáng tạo, doanh nghiệp cần xác định rõ đâu là phần AI hỗ trợ và đâu là phần do con người trực tiếp sáng tạo. Việc chủ động lồng ghép các tác phẩm và dấu ấn sáng tạo của con người vì thế trở thành một cách để doanh nghiệp vừa khai thác hiệu quả AI, vừa tạo cơ sở bảo vệ tài sản trí tuệ.

AI giúp doanh nghiệp sản xuất nhanh hơn, nhưng chính dấu ấn sáng tạo của con người mới là nền tảng để bảo vệ giá trị bản quyền của sản phẩm.

Quân Bảo