Nghiên cứu - Trao đổi
Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Doanh nghiệp nên chuẩn bị gì từ bây giờ?
Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được hoàn thiện theo hướng nghiên cứu mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Doanh nghiệp vì thế cần nhìn xa hơn danh mục tội danh để nhận diện rủi ro từ chính cách quyền quyết định được trao.
Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 đang tiếp tục nghiên cứu phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với các hành vi phát sinh trong hoạt động kinh tế, kinh doanh. Dù Dự thảo chưa phải luật có hiệu lực, doanh nghiệp đã có thể nhìn lại những rủi ro tồn tại trong chính hệ thống quản trị của mình.
Luật chưa hoàn thiện, nhưng rủi ro quản trị đã có thể nhận diện
Theo Điều 75 Bộ luật Hình sự, một cá nhân phạm tội không đồng nghĩa pháp nhân thương mại đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự.
Dưới góc độ quản trị, đáng chú ý nhất là ba yếu tố: hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Những điều kiện này cùng dẫn đến một vấn đề cốt lõi: quyền quyết định được trao cho ai và được kiểm soát như thế nào trong doanh nghiệp.
Một quyết định thường đi qua nhiều tầng đề xuất, thẩm định, cảnh báo và phê duyệt trước khi có chữ ký cuối cùng. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi Bộ luật Hình sự 2026 sẽ thay đổi những tội danh nào, HĐQT và Ban điều hành cần nhìn sâu hơn vào những quyền quyết định có khả năng tạo ra rủi ro hình sự cho doanh nghiệp.
Quản trị rủi ro hình sự: Hãy nhìn vào nơi quyền quyết định được trao
Nếu mỗi lần pháp luật thay đổi, doanh nghiệp lại lập thêm một quy trình, biểu mẫu hoặc tầng ký duyệt thì hệ thống tuân thủ có thể ngày càng dày nhưng chưa chắc an toàn hơn, bởi rủi ro hình sự doanh nghiệp không vận hành theo tên gọi của các quy chế mà phát sinh từ hoạt động kinh doanh, cách quyền lực được phân bổ và cách quyết định được hình thành.
Mỗi ngành có những vùng rủi ro khác nhau. Doanh nghiệp sản xuất có thể tập trung rủi ro ở môi trường, nguyên liệu, chất lượng sản phẩm hoặc an toàn; doanh nghiệp tài chính có vùng rủi ro khác; doanh nghiệp bất động sản lại gắn nhiều hơn với đất đai, huy động vốn, bán hàng và triển khai dự án. Vì vậy, một hệ thống quản trị rủi ro hình sự hiệu quả không thể hình thành bằng cách sao chép một bộ quy trình tuân thủ chung, mà phải bắt đầu từ chính hoạt động và cấu trúc quyền lực của từng doanh nghiệp.
Nếu phải thay đổi cách nhìn, tôi cho rằng doanh nghiệp nên chuyển từ việc chỉ lập danh mục hoạt động có rủi ro sang nhìn sâu hơn vào bản đồ quyền quyết định có rủi ro cao. Phía sau một hoạt động có khả năng tạo hậu quả pháp lý lớn thường là một hoặc nhiều vị trí được trao quyền với các giới hạn và cơ chế kiểm soát khác nhau.
Muốn biết rủi ro hình sự của doanh nghiệp có thể phát sinh ở đâu, đừng chỉ nhìn vào danh mục hành vi bị cấm; hãy nhìn vào nơi quyền quyết định được trao. Một giám đốc chi nhánh có thể được quyền ký hợp đồng, bộ phận kinh doanh được quyết định chính sách bán hàng và nhiều cấp quản lý cùng tham gia một giao dịch, nhưng điều quan trọng hơn là quyền đó dừng ở đâu, trường hợp nào phải được đưa lên cấp cao hơn và ai có quyền hành động khi cảnh báo nghiêm trọng xuất hiện. Doanh nghiệp càng lớn càng phải phân quyền, nhưng chính khoảng cách giữa quyền được trao và khả năng kiểm soát quyền đó là nơi những vùng mù quản trị dễ hình thành.
Số lượng chữ ký vì vậy không phản ánh đầy đủ chất lượng kiểm soát, bởi năm người cùng ký không nhất thiết tạo ra năm lớp bảo vệ nếu mỗi người chỉ ký vì quy trình yêu cầu mà không ai thực sự chịu trách nhiệm đánh giá phần rủi ro thuộc phạm vi của mình. Một hệ thống quản trị rủi ro hình sự tốt cũng không nhằm khiến người quản lý sợ ký hay đẩy mọi quyết định lên cấp cao nhất, mà phải vừa kiểm soát việc sử dụng quyền hạn, vừa bảo vệ người ra quyết định đúng thẩm quyền, có đủ thông tin, đã xem xét những cảnh báo cần thiết và hành động vì lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.
Bởi vậy, hồ sơ của một quyết định quan trọng không nên chỉ chứng minh rằng “đã đủ chữ ký”, mà cần cho phép nhìn lại quyết định được hình thành trên cơ sở nào, thông tin trọng yếu nào đã được xem xét và cảnh báo đã được xử lý ra sao. Một chữ ký chứng minh một người đã ký, nhưng không tự mình chứng minh chất lượng của cả quá trình ra quyết định.
HĐQT, Ban điều hành có thể nhìn thấy gì từ 10 quyết định gần nhất?
Doanh nghiệp không cần nhìn mọi hoạt động kinh doanh qua lăng kính hình sự, bởi kinh doanh luôn chứa đựng rủi ro và quản trị tốt phải cho phép chấp nhận rủi ro kinh doanh hợp lý. Tuy nhiên, HĐQT và Ban điều hành có thể chọn 10 quyết định hoặc giao dịch quan trọng nhất trong 12 tháng gần đây và nhìn lại như thể vài năm nữa chúng được đặt lên bàn xem xét. Nếu doanh nghiệp vẫn xác định được ai thực sự có quyền quyết định, giới hạn quyền ở đâu, những cảnh báo quan trọng đã được chuyển tới ai và xử lý như thế nào, đồng thời giải thích được vì sao phương án cuối cùng được lựa chọn, hệ thống quản trị ít nhất đã tạo được khả năng truy nguyên quá trình ra quyết định.
Nếu nhiều câu hỏi không thể trả lời rõ, điều đó chưa có nghĩa là doanh nghiệp vi phạm pháp luật hay người quản lý phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng đủ để cho thấy hệ thống còn những khoảng trống cần được nhận diện. Giá trị của hồ sơ quản trị vì thế không nằm ở việc tạo thêm tài liệu để “phòng thân”, mà ở khả năng phản ánh trung thực quá trình ra quyết định, qua đó vừa kiểm soát rủi ro hình sự doanh nghiệp, vừa bảo vệ doanh nghiệp và người quản lý khi một quyết định hợp pháp sau này bị nhìn lại từ kết quả không như kỳ vọng.
Dự thảo Bộ luật Hình sự có thể còn thay đổi, nhưng doanh nghiệp không cần chờ luật hoàn thiện mới bắt đầu chuẩn bị. Khi trách nhiệm có thể đi từ hành vi của một cá nhân đến chính pháp nhân, phòng vệ phải bắt đầu sớm hơn: từ nơi quyền quyết định được trao, giới hạn của quyền được xác lập và cách một quyết định được hình thành trong tổ chức.