Nghiên cứu - Trao đổi

Sự phát triển nhanh của công nghệ tài chính đang làm xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới trên thị trường chứng khoán. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (Blockchain) và các nền tảng giao dịch số đang mở ra những phương thức vận hành mới, trong khi khuôn khổ pháp lý hiện hành chưa phải lúc nào cũng theo kịp tốc độ đổi mới.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đang hoàn thiện Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán (Dự thảo), hướng tới tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với yêu cầu phát triển thị trường vốn trong giai đoạn mới. Việc sửa luật không chỉ nhằm xử lý những bất cập phát sinh sau nhiều năm thực thi mà còn cụ thể hóa các định hướng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.

So với Luật hiện hành, Dự thảo sửa đổi 23 điều và bổ sung một điều mới. Các nội dung sửa đổi tập trung vào đơn giản hóa thủ tục, mở rộng giao dịch điện tử và tạo thêm dư địa cho các sản phẩm, dịch vụ mới. Trong đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xem là một điểm mới đáng chú ý, mở ra phương thức tiếp cận linh hoạt hơn đối với những mô hình chưa có đầy đủ cơ sở thực tiễn để áp dụng ngay trên diện rộng.

Theo Dự thảo, cơ quan có thẩm quyền có thể cho phép tổ chức thử nghiệm công nghệ mới, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực chứng khoán trong phạm vi, đối tượng và thời gian nhất định.

Tổ chức tham gia sandbox phải đáp ứng các điều kiện, tiêu chí xét duyệt, được cấp giấy chứng nhận và chịu sự giám sát trong suốt quá trình thử nghiệm. Chính phủ sẽ quy định chi tiết việc triển khai cơ chế này.

Điểm đáng chú ý là sandbox không nhằm tạo một cơ chế ưu đãi để các sản phẩm mới được đưa ngay vào thị trường, mà tạo ra một môi trường có giới hạn để cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng đánh giá tính khả thi, mức độ an toàn cũng như những rủi ro có thể phát sinh.

Theo Dự thảo, Luật sửa đổi dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Riêng quy định về sandbox chứng khoán dự kiến áp dụng từ ngày 1/3/2028.

Ông Tô Trần Hòa, Phó trưởng Ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho rằng việc xây dựng một khung pháp lý phù hợp để đưa các đổi mới sáng tạo vào hoạt động tài chính là yêu cầu hết sức cấp thiết.

Theo ông Hòa, hiện nay nhiều sản phẩm, dịch vụ và hoạt động công nghệ mới phát sinh trong lĩnh vực tài chính nhưng chưa có quy định cụ thể hoặc quy định hiện hành chưa đầy đủ để điều chỉnh.

Thực tế cho thấy, nếu áp dụng ngay các sản phẩm mới trên quy mô đại trà mà không qua thử nghiệm, bất kỳ sai sót hoặc lỗi kỹ thuật nào cũng có thể gây thiệt hại lớn và tạo ra tác động đáng kể đối với toàn hệ thống.

Từ góc độ này, cơ chế sandbox trong lĩnh vực chứng khoán được thiết kế với ba mục tiêu chính.

Thứ nhất, bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống. Sandbox đóng vai trò như một “vùng khoanh vùng”, cho phép cơ quan quản lý kiểm soát phạm vi tác động của sản phẩm, dịch vụ mới, qua đó bảo vệ nhà đầu tư và hạn chế rủi ro đối với thị trường tài chính.

Thứ hai, tạo môi trường thử nghiệm phù hợp. Việc thí điểm với nhóm đối tượng và phạm vi cụ thể giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở thực tiễn để đánh giá trước khi xem xét đưa một cơ chế mới vào vận hành rộng rãi. Thay vì áp dụng ngay trên diện rộng, sandbox cho phép nhận diện những vấn đề phát sinh và hoàn thiện phương án quản lý.

Thứ ba, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo ông Hòa, mục tiêu quan trọng là không “bóp nghẹt” các ý tưởng mới. Sandbox tạo ra một vùng đệm để doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân có thể đề xuất, phát triển và kiểm chứng những mô hình mới trong môi trường được kiểm soát.

Bên cạnh việc xác định phạm vi, điều kiện và cơ chế giám sát, một vấn đề được đặt ra là cách xử lý rủi ro phát sinh trong quá trình thử nghiệm.

Theo TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc thiết lập cơ chế miễn trừ hoặc loại trừ trách nhiệm đối với một số rủi ro phát sinh trong quá trình thử nghiệm là cần thiết để khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cơ chế này cần được thiết kế có điều kiện, chỉ áp dụng trong trường hợp tổ chức, cá nhân tham gia sandbox đã tuân thủ đầy đủ các điều kiện, quy trình thử nghiệm và không có hành vi cố ý hoặc vi phạm pháp luật.

Điều này có ý nghĩa quan trọng bởi bản chất của sandbox là cho phép thử nghiệm những thứ chưa có tiền lệ hoặc chưa được kiểm chứng đầy đủ. Nếu mọi rủi ro phát sinh trong quá trình thử nghiệm đều có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý như đối với hoạt động thông thường, doanh nghiệp có thể không đủ động lực để tham gia.

Ngược lại, nếu cơ chế miễn trừ được quy định quá rộng, sandbox có thể trở thành “khoảng trống trách nhiệm”, tiềm ẩn rủi ro cho nhà đầu tư và thị trường. Vì vậy, việc xác định rõ điều kiện tham gia, giới hạn thử nghiệm, nghĩa vụ công bố thông tin, cơ chế giám sát và trách nhiệm khi vi phạm sẽ là những yếu tố quan trọng để sandbox thực sự trở thành công cụ thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Bài: Yến Nhung - Ảnh: Quốc Tuấn