Nghiên cứu - Trao đổi

Mới đây, góp ý Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử (Dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá việc luật hóa nền tảng nhận diện số quốc gia là cần thiết, có thể tạo hạ tầng quan trọng cho thương mại điện tử, tài chính số và các hoạt động kinh doanh trên môi trường số.

Theo VCCI, một hệ thống định danh điện tử thống nhất có thể giúp doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí xác minh khách hàng, hạn chế gian lận, giả mạo danh tính trong giao dịch trực tuyến. Xa hơn, đây còn có thể là nền tảng để hàng hóa Việt Nam đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, hộ chiếu sản phẩm số tại các thị trường xuất khẩu lớn.

Tuy nhiên, do phạm vi điều chỉnh của Dự thảo rất rộng, liên quan không chỉ đến cá nhân, tổ chức mà còn có thể bao phủ sản phẩm, hàng hóa, thiết bị, tài sản, giao dịch, hành vi…, VCCI cho rằng cần đặc biệt lưu ý đến tính khả thi và chi phí tuân thủ.

Một trong những vấn đề được VCCI lưu ý là Dự thảo hiện đã bỏ nguyên tắc “tham gia định danh điện tử là tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành quy định bắt buộc”.

Theo VCCI, việc bỏ nguyên tắc này có thể dẫn tới cách hiểu rằng toàn bộ các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, bao gồm sản phẩm, hàng hóa, thiết bị, tài sản, giao dịch, hành vi… đều phải định danh điện tử. Cách tiếp cận này đặt ra câu hỏi lớn về tính khả thi.

Bởi theo Dự thảo, danh tính điện tử phải cho phép xác định duy nhất đối tượng, mã định danh không trùng lặp và không cấp lại. Áp dụng logic này cho hàng hóa sản xuất hàng loạt sẽ đồng nghĩa với việc phải cá thể hóa (serialization) tới từng đơn vị sản phẩm. Với một doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng nhanh, con số này lên tới hàng trăm triệu mã mỗi năm, chưa kể yêu cầu lưu trữ vĩnh viễn hoặc tối thiểu 05 năm (khoản 4 Điều 13).

Tương tự, việc cấp mã định danh không lặp lại cho từng “giao dịch, hành vi, tương tác” trong toàn nền kinh tế đặt ra thách thức rất lớn về hạ tầng lưu trữ và chi phí vận hành, trong khi phần lớn các đối tượng này có vòng đời rất ngắn.

Theo VCCI, trong nhiều trường hợp, mục tiêu quản lý chỉ cần định danh ở cấp chủng loại, lô, mẻ, model hoặc các mã số chuyên ngành như số khung, số máy, thay vì định danh đến từng đơn vị sản phẩm.

Từ đó, VCCI đề nghị khôi phục nguyên tắc định danh, xác thực điện tử được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật quy định bắt buộc; đồng thời bổ sung nguyên tắc tương xứng với mức độ rủi ro.

Đồng thời, quy định rõ tại Luật danh mục hoặc tiêu chí xác định nhóm đối tượng bắt buộc định danh, theo hướng chỉ áp dụng với đối tượng có tính ổn định, có giá trị lớn, có rủi ro cao đối với an ninh, an toàn, sức khỏe cộng đồng hoặc thuộc diện quản lý đặc thù; không áp dụng bắt buộc với sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ có vòng đời ngắn, giá trị thấp;

Đối với hàng hóa, cần phân tầng cấp độ định danh, có thể gồm cấp chủng loại, cấp lô/mẻ và cấp đơn vị sản phẩm. Chính phủ nên quy định cụ thể tiêu chí, nhóm đối tượng và cấp độ định danh tương ứng, tránh tạo nghĩa vụ không cần thiết cho doanh nghiệp.

Ở góc độ chính sách, đây cũng là vấn đề cần được cân nhắc ngay từ khâu thiết kế luật. Định danh điện tử chỉ thực sự tạo giá trị khi chi phí để định danh thấp hơn hoặc tương xứng với lợi ích quản lý mà nó mang lại. Nếu áp dụng một chuẩn định danh cao nhất cho mọi đối tượng, chính sách có nguy cơ biến một công cụ hỗ trợ chuyển đổi số thành thêm một nghĩa vụ tuân thủ cho doanh nghiệp.

Đồng quan điểm với VCCI, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng không nên áp dụng một chuẩn định danh điện tử cho tất cả sản phẩm, hàng hóa và giao dịch. Việc yêu cầu định danh đến từng đơn vị sản phẩm, đặc biệt với những mặt hàng có giá trị thấp, vòng đời ngắn, số lượng lớn, có thể khiến doanh nghiệp phát sinh chi phí lớn cho việc cấp mã, đầu tư hệ thống, đồng bộ và lưu trữ dữ liệu, trong khi hiệu quả quản lý chưa chắc tương xứng.

Theo chuyên gia, pháp luật nên tiếp cận theo nguyên tắc quản lý dựa trên mức độ rủi ro, trong đó chỉ những nhóm hàng hóa, tài sản hoặc giao dịch có giá trị lớn, nguy cơ gian lận cao hoặc liên quan đến an ninh, an toàn, sức khỏe cộng đồng mới cần yêu cầu định danh ở cấp độ cao. Với các nhóm còn lại, có thể áp dụng định danh ở cấp chủng loại, model hoặc lô, mẻ. Cách tiếp cận này vừa giúp Nhà nước có công cụ quản lý hiệu quả, vừa tránh biến định danh điện tử thành một nghĩa vụ hành chính mới, làm tăng chi phí và cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Bài: Yến Nhung - Ảnh: Quốc Tuấn