Nghiên cứu - Trao đổi

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã bị cấm từ năm 2025. Nhưng khi một sản phẩm có thể được tạo thành từ thiết bị, linh kiện và dung dịch riêng biệt, chỉ kiểm soát sản phẩm hoàn chỉnh liệu đã đủ?

Câu hỏi này đang được đặt ra trong quá trình Bộ Y tế xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Trước đó, tháng 11/2024, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025.

Sau hơn một năm thực hiện, những tín hiệu ban đầu cho thấy lệnh cấm đã tạo chuyển biến. Theo số liệu được Bộ Y tế dẫn lại, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau khi lệnh cấm có hiệu lực. Nếu trước đây trung bình mỗi tháng ghi nhận 5 - 6 ca thì sau lệnh cấm còn khoảng 1 - 2 ca.

Bước tiếp theo đang được đặt ra là đưa chính sách cấm vào luật chuyên ngành, đồng thời nhận diện đầy đủ hơn những sản phẩm và cấu phần liên quan.

Dự thảo hướng tới bổ sung, hoàn thiện các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới. Đáng chú ý, Bộ Y tế đề xuất cấm cả việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử.

Đây chính là điểm đáng chú ý của lần sửa luật này. Một thiết bị thuốc lá điện tử không chỉ tồn tại dưới dạng sản phẩm hoàn chỉnh mà được cấu thành từ nhiều bộ phận. Nếu phạm vi kiểm soát chỉ dừng ở thành phẩm, việc quản lý những cấu phần trực tiếp phục vụ lắp ráp, sử dụng sản phẩm bị cấm có thể trở thành “kẽ hở” khi áp dụng.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp ở góc nhìn chính sách, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng Chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, đưa lệnh cấm vào luật chuyên ngành sẽ tạo cơ sở pháp lý đồng bộ và ổn định hơn. Nhưng để quy định thực sự phát huy hiệu quả, phạm vi đối tượng và hành vi bị cấm phải được nhận diện đủ rõ.

“Thuốc lá điện tử có thiết bị, bộ phận chứa, dung dịch và nhiều cấu phần khác. Nếu pháp luật chỉ nhận diện khi chúng đã trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh thì có thể phát sinh khoảng trống đối với từng bộ phận riêng lẻ. Việc tính tới những cấu phần trực tiếp tạo nên sản phẩm ngay trong quá trình xây dựng luật là cần thiết”, Luật sư Phong phân tích.

Theo ông, việc dự thảo mở rộng tới thiết bị, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch cũng nhằm chủ động ngăn khả năng sản phẩm bị cấm quay trở lại thị trường dưới những hình thức khác. Khi không thể bán nguyên chiếc, nguy cơ chuyển sang cung cấp từng bộ phận để lắp ráp hoặc sử dụng vẫn là tình huống pháp luật cần dự liệu.

Song phạm vi cấm càng đi sâu tới từng cấu phần, yêu cầu về sự rõ ràng của quy định càng cao.

Luật sư Nguyễn Thanh Phong cho rằng, đây là vấn đề cần được cân nhắc kỹ khi hoàn thiện dự thảo. Thiết bị, linh kiện hay một số loại nguyên liệu trên thị trường có thể có nhiều công năng. Bởi vậy, nếu khái niệm và tiêu chí nhận diện không cụ thể, cơ quan thực thi có thể gặp khó khi phân loại, trong khi doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa hợp pháp cũng khó xác định ranh giới phải tuân thủ.

“Pháp luật phải đủ chặt để không tạo đường vòng cho sản phẩm bị cấm, nhưng cũng phải đủ rõ để không tạo ra một vùng xám mới. Cơ quan quản lý phải nhận diện được hàng hóa nào thuộc diện cấm, còn doanh nghiệp phải biết chính xác giới hạn kinh doanh của mình ở đâu”, Luật sư Phong nhận định.

Yêu cầu này càng quan trọng khi hoạt động mua bán ngày nay không chỉ diễn ra tại cửa hàng truyền thống. Thương mại điện tử, mạng xã hội và hoạt động giao nhận khiến một sản phẩm có thể được phân tách thành nhiều giao dịch, qua nhiều chủ thể khác nhau. Một quy định chỉ nhận diện sản phẩm ở khâu cuối cùng sẽ khó theo kịp những biến đổi của thị trường.

Bởi thế, luật hóa lệnh cấm lần này không đơn thuần là đưa một chính sách đã có vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Điều cần giải quyết là làm sao dựng được hàng rào pháp lý đủ kín để hạn chế những cách thức né tránh có thể phát sinh, nhưng đồng thời đủ minh bạch để không gây khó cho quá trình áp dụng.

“Hiệu quả của quy định cuối cùng sẽ nằm ở khả năng giải quyết đồng thời hai yêu cầu: không để kẽ hở cho việc né tránh lệnh cấm, nhưng cũng không để chính việc mở rộng phạm vi cấm tạo thêm khoảng mờ trong thực thi”, Luật sư Phong chia sẻ.

Nguyễn Giang