Doanh nghiệp

Thống kê của Cục Nông nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho thấy trong năm 2025, tổng lượng rác phát sinh trên cả nước là trên 72.000 tấn/ngày, cụ thể là 72.341 tấn chất thải rắn sinh hoạt/ngày.

Từ thực trạng xử lý rác

Trong đó, khu vực đô thị chiếm tỷ lệ khoảng 54% và nông thôn khoảng 46%. Chia sẻ tại hội thảo "Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả” nằm trong khuôn khổ dự án Việt Nam Xanh 2026, do báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức, ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Nông nghiệp cho biết, thống kê trong 10 năm từ 2016 đến 2025, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được thu gom đều tăng qua các năm. Cùng với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, chúng ta nhận thấy tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải đã có những bước tiến đáng kể.

Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn nhiều vấn đề ở các khâu phân loại, tập kết, trung chuyển, xử lý... Số liệu thống kê cũng cho thấy đến cuối năm 2025, gần 60% chất thải rắn sinh hoạt hiện nay vẫn đang được xử lý bằng cách chôn lấp. Tỷ lệ đốt rác phát điện khoảng 15%. Ông Đoàn cho biết nhiều địa phương hiện nay cũng đang tích cực lập dự án đầu tư và kêu gọi đầu tư cho các nhà máy đốt rác phát điện. Theo đó, ông cho rằng việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt phải gắn với hạ tầng kỹ thuật. Cùng với đó, Luật Bảo vệ môi trường cũng đã đưa ra các chính sách kinh tế để tạo động lực cho người dân.

Đến cơ chế EPR của doanh nghiệp

Đặc biệt, theo chuyên gia, một động lực quan trọng là chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Khi chính sách này được áp dụng triệt để, các nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ phải thu hồi và tái chế bao bì sản phẩm. Hay nói cách khác, vai trò của doanh nghiệp rất lớn trong góp phần tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy đồng bộ hạ tầng và xây dựng hệ sinh thái quản lý tài nguyên chất thải trở thành một nền tảng phát triển kinh tế tuần hoàn, bền vững.

Từ góc nhìn này, bà Chu Thị Kim Thanh, Phó Giám đốc điều hành Công ty CP Tái chế Bao bì (PRO Việt Nam) cũng cho rằng có nhiều vấn đề đặt ra, song trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được xác định là "lực kéo" cốt lõi để hoàn thiện hệ sinh thái thu gom và tái chế.

Cơ chế EPR tạo động lực mạnh mẽ để kết nối chuỗi giá trị của các vật liệu tái chế, đặc biệt là các nhóm vật liệu có giá trị kinh tế thấp. Việc tận dụng hiệu quả nguồn lực từ EPR sẽ giúp các bên chuẩn hóa quy trình, minh bạch hóa tuân thủ và chính thức hóa việc tích hợp lực lượng lao động phi chính thức vào chuỗi giá trị bền vững.

Để hiện thực hóa điều này, bà Thanh cho biết PRO Việt Nam cùng hệ sinh thái gồm 34 thành viên của mình đang đẩy mạnh việc chuyển đổi số trong chuỗi thu gom tái chế nhằm xây dựng nguồn dữ liệu phế liệu minh bạch, có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng phục vụ cho việc thực thi và báo cáo EPR.

Bên cạnh đó, liên minh sẽ tiếp tục đồng hành cùng chính quyền các địa phương nghiên cứu đề xuất các mô hình công cụ kinh tế (như VBWF thông qua túi, bao bì hoặc thùng chứa rác phân loại), đẩy mạnh truyền thông và hỗ trợ trực tiếp lực lượng lao động thu gom trong chuỗi.

Đại diện Liên minh với 34 doanh nghiệp lớn là các Tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam và doanh nghiệp nội địa nêu giải pháp tiên quyết được đề xuất là chính quyền địa phương cần minh bạch hóa hành trình của rác. Việc xóa bỏ sự hoài nghi của người dân chỉ có thể thực hiện được bằng một quy trình xử lý, vận chuyển rác sau phân loại một cách minh bạch, nhất quán từ đầu đến cuối.

Đồng thời, các cơ quan chức năng cần cung cấp đầy đủ công cụ hành động bằng việc đầu tư đồng bộ hạ tầng, đặt các thùng rác phân loại ở khắp nơi nhằm xóa bỏ rào cản tiếp cận của cộng đồng.

Đối với các doanh nghiệp, bà nhấn mạnh chìa khóa để thay đổi hành vi tiêu dùng nằm ở sự tiện lợi, vốn là động lực quan trọng nhất đối với mọi thế hệ. Các giải pháp thúc đẩy phân loại rác tại nguồn cần được thiết kế sao cho dễ tiếp cận, thuận tiện và phù hợp với lối sống của từng địa phương. Cùng đó, thông điệp truyền thông và bao bì sản phẩm phải được điều chỉnh "đo ni đóng giày" cho từng nhóm tuổi nhằm đạt hiệu quả cao hơn.

Với chia sẻ của các chuyên gia, doanh nghiệp, ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khẳng định, như vậy việc phân loại rác tại nguồn không thể tách rời việc đầu tư đồng bộ về hạ tầng. Một trong những triết lý quan trọng nhất là phải thực hiện kinh tế tuần hoàn, và bản chất cốt lõi phải là kinh tế. Tư tưởng này đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết giám sát 247 của Quốc hội cũng như Kết luận 75 của Trung ương.

Từ kinh nghiệm qua các chuyến khảo sát thực tế tại một số quốc gia, ông Thi khẳng định bản chất cuối cùng vẫn là kinh tế, dòng rác và dòng tiền phải hoàn toàn đồng bộ với nhau.

Để giải quyết thực trạng bất cập thời gian qua thiếu hạ tầng để thực hiện mục tiêu phân loại đầu nguồn, theo ông cần tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và giao quyền chủ động gắn liền với tăng cường trách nhiệm cho chính quyền địa phương. Hiện Chính phủ đã giao Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì xây dựng Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, dự kiến trình Quốc hội ban hành vào tháng 10 năm 2026.

Trong dự thảo này, thay vì bắt buộc phải phân thành 3 loại (chất thải tái chế, chất thải thực phẩm và chất thải khác), Luật cho phép tùy thuộc vào tình hình địa phương để đưa ra quy định, nhưng tối thiểu phải phân thành hai loại rác tái chế và các loại chất thải khác. Địa phương nào đáp ứng được hạ tầng có thể tiếp tục phân thành ba loại.

Ngoài ra, ông Tạ Đình Thi cũng nhấn mạnh cần sớm xây dựng cơ chế bảo đảm an sinh xã hội cho lực lượng thu gom rác dân lập do người dân lập ra. Đây là một mắt xích rất quan trọng trong toàn bộ hệ sinh thái thu gom rác thải hiện nay.

Cùng với đó, cần tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và phát triển thị trường tái chế, tái sử dụng như một động lực để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Việc thiết lập một hệ sinh thái cùng với các cơ chế thị trường để thấy được lợi ích, lúc đó thì người dân và doanh nghiệp mới tham gia tích cực cũng là đòn bẩy chính sách rất quan trọng. Đây là bước chuyển cần thiết để từ tư duy quản lý rác thải sang quản lý tài nguyên từ chất thải, góp phần thực hiện kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững, theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Lê Mỹ