Nghiên cứu - Trao đổi
Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam: Kiến tạo thể chế, phát huy lợi thế quốc gia
Lần đầu tiên hợp nhất hai lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa vào một bộ luật, tạo ra khung pháp lý thống nhất, đây được đánh giá là bước đi kiến tạo thể chế thống nhất cho toàn bộ hệ sinh thái từ sông ra biển, từ hạ tầng đến logistics,...
Định hướng này cũng gắn với yêu cầu mới mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra khi yêu cầu “làm rõ hình hài quốc gia biển mạnh trong thế kỷ XXI”. Do đó, việc hoàn thiện Bộ luật đặc biệt này có ý nghĩa chính trị quan trọng, là sứ mệnh lịch sử và sẽ là cánh cửa bản lề cho sự phát triển của ngành hàng hải và đường thủy trong giai đoạn mới.
Thống nhất quy hoạch, giảm tầng nấc pháp lý
Là cơ quan chủ trì soạn thảo nội dung, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cho biết, dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam gồm 19 chương, 156 điều, giảm 296 điều, tương đương khoảng 65% so với tổng số điều của hai luật hiện hành.
Đặc biệt, luật chỉ quy định những vấn đề khung, có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, các thủ tục hành chính sẽ được giao cho văn bản dưới luật. Định hướng này nhằm bảo đảm tính ổn định lâu dài của Bộ luật, đồng thời tạo dư địa cho quản trị linh hoạt trước sự thay đổi nhanh của thực tiễn.
Theo ông Lê Đỗ Mười, Cục trưởng Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, mục tiêu của lần sửa đổi không chỉ nhằm hợp nhất hai bộ luật chuyên ngành, mà còn kiến tạo một nền tảng thể chế thống nhất cho phát triển logistics, vận tải đa phương thức, tìm kiếm cứu nạn, bảo vệ môi trường và các hoạt động kinh tế biển liên quan.
Trên thực tế, một trong những vấn đề nổi cộm của hệ thống pháp luật Hàng hải và Đường thủy hiện nay là sự phân tán, cồng kềnh của các quy định chuyên ngành. Hai lĩnh vực đang được điều chỉnh bởi tổng cộng 220 văn bản quy phạm pháp luật, gồm luật, pháp lệnh, nghị định, quyết định và thông tư…
Khối lượng văn bản lớn, nhiều tầng nấc đang gây khó khăn trong tra cứu và gia tăng chi phí thực thi. Bên cạnh đó, nhiều công ước hàng hải quốc tế mà Việt Nam tham gia đã được cập nhật, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa luật để bắt kịp xu thế phát triển.
Do đó, lãnh đạo Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cho biết, dự thảo cũng hướng đến việc cải cách khi bãi bỏ 54 thủ tục hành chính, đồng thời sửa đổi 46 thủ tục theo hướng rút ngắn thời gian xử lý, đơn giản hóa thành phần hồ sơ, giảm chi phí tuân thủ. Ngoài ra, dự thảo cũng chuyển mạnh từ mô hình quản lý tập trung sang phân quyền thực chất. Địa phương được giao nhiều thẩm quyền hơn trong quản lý hệ thống đường thủy nội địa. Các cơ quan chuyên ngành và tổ chức đăng kiểm được trao thêm thẩm quyền kiểm tra, chứng nhận kỹ thuật…
“Tinh thần xuyên suốt của dự thảo là xây dựng một bộ luật hiện đại, minh bạch, lấy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cải cách thể chế làm động lực phát triển. Hiện các đơn vị đang đồng thời triển khai xây dựng 7 Nghị định và 28 Thông tư hướng dẫn thi hành, tạo sự đồng bộ từ khâu xây dựng chính sách đến tổ chức thực hiện ngay sau khi được Quốc hội thông qua”, Cục trưởng Hàng hải và Đường thủy Việt Nam Lê Đỗ Mười nhấn mạnh.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Trần Đỗ Liêm, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải thủy Việt Nam cho rằng, cộng đồng doanh nghiệp không chỉ mong muốn cắt giảm thủ tục hành chính mà quan trọng hơn là cần xây dựng cơ chế quản lý thống nhất. Khi một thủ tục không còn phải thực hiện tại nhiều cơ quan khác nhau, doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể chi phí tuân thủ, qua đó có thêm nguồn lực đầu tư, đổi mới phương tiện và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Rộng đường cho chuyển đổi xanh
Nguyên Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải Nguyễn Nhật cũng cho rằng, xây dựng Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam là cơ hội để kiến tạo một nền tảng pháp lý thống nhất, minh bạch, tối ưu hóa nguồn lực đầu tư, hướng tới mục tiêu khơi thông tiềm năng phát triển của ngành. Đây là hướng đi cần thiết, song không đồng nghĩa với việc xóa nhòa ranh giới giữa hai lĩnh vực. Hàng hải mang tính quốc tế cao, gắn với việc thực thi các công ước quốc tế, hoạt động của đội tàu biển và các quy định đặc thù về an ninh, an toàn hàng hải, trong khi đường thủy nội địa gắn với hệ thống sông, ngòi, hoạt động dân sinh và sự tham gia trực tiếp của chính quyền địa phương. Vì vậy, bộ luật mới cần được thiết kế theo hướng thống nhất về quản lý, quy hoạch và thủ tục hành chính, nhưng vẫn bảo đảm các quy định chuyên ngành phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.
Đặc biệt, theo Cục trưởng Lê Đỗ Mười, lần đầu tiên, các định hướng phát triển xanh được luật hóa với cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng cảng xanh, tàu xanh, thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý, điều hành, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu ngành kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia. Dự thảo cũng thừa nhận chứng từ điện tử, bổ sung quy định về công nghiệp đóng tàu, công trình dầu khí trên biển, công trình năng lượng tái tạo ngoài khơi, hoa tiêu dẫn tàu từ xa, vận tải hành khách công cộng bằng đường thủy…
Trước những điều chỉnh cơ chế này, ông Huỳnh Văn Cường, Chủ tịch Hiệp hội Cảng biển Việt Nam nhận định, quá trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải, phát triển cảng thông minh, ứng dụng công nghệ số và hội nhập sâu hơn với chuỗi logistics toàn cầu đòi hỏi môi trường pháp lý ngày càng linh hoạt, hiện đại và thống nhất hơn. Bởi đây là thời điểm phù hợp để tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan, loại bỏ những thủ tục không còn phù hợp, tạo môi trường đầu tư thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.
Đẩy mạnh hoàn thiện thể chế để tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển, dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) dự kiến sẽ trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 2 diễn ra vào tháng 10 tới đây được kỳ vọng tạo nền tảng thể chế vững chắc cho phát triển logistics, hàng hải, đường thuỷ.