Nhìn thẳng - Nói thật

Nâng chuẩn quản lý, tăng tính minh bạch và siết chặt kỷ luật thị trường là yêu cầu tất yếu trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế. Với doanh nghiệp, điều đó đồng nghĩa tiêu chuẩn tuân thủ về thuế, môi trường, an toàn thực phẩm hay quản trị dữ liệu ngày càng cao hơn.

Tuy nhiên, từ thực tế sản xuất, kinh doanh đang xuất hiện một hiện tượng đáng lưu ý: trước một số quy định mới, thay vì mở rộng đầu tư, một bộ phận doanh nghiệp lại lựa chọn trạng thái phòng thủ, trì hoãn quyết định kinh doanh hoặc thu hẹp quy mô vì lo ngại rủi ro pháp lý.

Điều doanh nghiệp e ngại không hẳn là những tiêu chuẩn cao hơn. Đáng lưu ý hơn là khi doanh nghiệp chưa xác định được rõ mình phải làm gì, làm đến đâu là đúng và trách nhiệm pháp lý sẽ như thế nào nếu trong quá trình tuân thủ xuất hiện những sai sót ngoài ý muốn.

Nói cách khác, chi phí đáng ngại nhất đôi khi không nằm ở việc tuân thủ chính sách, mà ở sự bất định trong quá trình tuân thủ.

Chi phí của sự bất định

Từ thực tế ngành chăn nuôi, ông Nguyễn Trí Công, Chủ tịch Hiệp hội Chăn nuôi TP Đồng Nai, cho rằng nhiều hộ chăn nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ đang chịu áp lực ngày càng lớn trước các yêu cầu về thuế, an toàn thực phẩm, môi trường và phòng, chống dịch bệnh.

Theo ông Công, khoảng 60% nông hộ chăn nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp quy mô nhỏ đã rời thị trường trong vòng 10 năm qua. Đây là số liệu do đại diện hiệp hội cung cấp, nhưng phần nào phản ánh sức ép mà khu vực sản xuất nhỏ đang phải đối mặt.

Đáng chú ý, khó khăn không chỉ nằm ở chi phí đáp ứng tiêu chuẩn. Theo phản ánh của doanh nghiệp, một số quy định liên quan đến xử lý môi trường, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn chăn nuôi hay thực hiện các yêu cầu về an toàn thực phẩm còn khiến người thực hiện lúng túng khi thiếu hướng dẫn đủ cụ thể.

Ở đây cần nhìn nhận vấn đề từ cả hai phía.

Một nền nông nghiệp hiện đại không thể hạ thấp tiêu chuẩn về môi trường, an toàn thực phẩm hay phòng, chống dịch bệnh. Ngược lại, tiêu chuẩn càng cao thì quy trình thực hiện càng cần minh bạch, dễ hiểu và có khả năng dự báo.

Doanh nghiệp có thể tính toán một khoản thuế phải nộp. Có thể tính chi phí đầu tư thêm công nghệ để đáp ứng tiêu chuẩn môi trường. Cũng có thể xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu.

Nhưng điều khó tính toán nhất là rủi ro pháp lý khi ranh giới giữa đúng và sai chưa đủ rõ trong quá trình thực thi.

Trường hợp dịch tả lợn châu Phi là một ví dụ cần được nhìn nhận thận trọng. Các tổ chức chuyên môn quốc tế xác định virus này không gây bệnh cho con người, nhưng đây vẫn là dịch bệnh đặc biệt nguy hiểm đối với đàn lợn và có khả năng gây thiệt hại kinh tế rất lớn.

Vì vậy, vấn đề không phải là nới lỏng quản lý dịch bệnh, mà cần tiếp tục hoàn thiện quy trình xét nghiệm, xử lý, truy xuất và ứng phó trên cơ sở khoa học, qua đó vừa bảo đảm an toàn dịch tễ, vừa hạn chế tối đa những thiệt hại không cần thiết cho người chăn nuôi và doanh nghiệp.

Đó cũng là cách biến yêu cầu quản lý thành một hệ thống giúp thị trường vận hành an toàn hơn, thay vì trở thành nguyên nhân khiến chủ thể kinh doanh e ngại đầu tư.

Luật chơi càng chặt, càng cần rõ

Áp lực tuân thủ không chỉ xuất hiện trong lĩnh vực nông nghiệp.

Nghị định 252/2026/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định chi tiết một số nội dung và biện pháp thi hành Luật Quản lý thuế, trong đó có các quy định về thu thập, xác minh và trao đổi thông tin phục vụ mục đích thuế theo pháp luật Việt Nam, điều ước và thỏa thuận quốc tế có liên quan.

Đây là bước đi cần thiết trong xu hướng tăng cường minh bạch thuế, chống thất thu và nâng cao hiệu quả quản lý trong một nền kinh tế ngày càng số hóa, xuyên biên giới.

Tuy nhiên, ông Võ Quang Thuận, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Cao su Thuận Lợi, cho rằng với những doanh nghiệp có quan hệ kinh doanh quốc tế, việc thực hiện một số nghĩa vụ cung cấp thông tin có thể đặt ra bài toán tuân thủ phức tạp hơn.

Doanh nghiệp không chỉ phải thực hiện đúng pháp luật Việt Nam mà trong một số trường hợp còn phải rà soát quy định về bảo vệ dữ liệu tại thị trường liên quan, nghĩa vụ bảo mật trong hợp đồng và những cam kết với đối tác.

Không thể mặc nhiên cho rằng việc cung cấp thông tin theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan quản lý sẽ dẫn đến vi phạm GDPR, CCPA hay thỏa thuận bảo mật. Nhưng sự giao thoa ngày càng lớn giữa pháp luật thuế, quản trị dữ liệu và các nghĩa vụ xuyên biên giới cho thấy một yêu cầu mới đối với quá trình thực thi chính sách: hướng dẫn càng rõ, chi phí bất định của doanh nghiệp càng giảm.

Đây cũng là một thách thức của quản trị trong nền kinh tế hội nhập.

Một quy định trong nước ngày nay có thể liên quan tới hợp đồng quốc tế, dữ liệu xuyên biên giới, tiêu chuẩn môi trường hoặc nghĩa vụ của doanh nghiệp tại một thị trường khác. Bởi vậy, chất lượng của chính sách không chỉ thể hiện ở mức độ chặt chẽ, mà còn ở khả năng chủ thể chịu tác động có thể hiểu đúng, thực hiện đúng và dự báo được trách nhiệm của mình.

Nếu luật chơi rõ ràng, doanh nghiệp sẽ điều chỉnh để thích nghi. Ngược lại, nếu chi phí pháp lý khó dự báo, phản ứng tự nhiên của một bộ phận doanh nghiệp có thể là trì hoãn đầu tư, giảm quy mô hoặc lựa chọn những phương án kinh doanh an toàn hơn.

Khi hiện tượng ấy xảy ra trên diện rộng, chi phí không còn thuộc về riêng doanh nghiệp. Nền kinh tế có thể mất đi những khoản đầu tư đáng lẽ được thực hiện, những việc làm có thể được tạo ra và những cơ hội thị trường có thể được khai mở.

Từ “sợ sai” đến “dám làm”

Bởi vậy, hỗ trợ doanh nghiệp không đồng nghĩa với hạ thấp chuẩn mực quản lý hay nới lỏng kỷ luật thị trường. Điều quan trọng hơn là tạo ra một môi trường pháp lý trong đó người kinh doanh có thể xác định tương đối rõ đâu là ranh giới được làm, phải làm và không được làm.

Tinh thần này cũng phù hợp với Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, doanh nhân; phân định rõ trách nhiệm hình sự với hành chính, dân sự và giữa pháp nhân với cá nhân trong xử lý vi phạm.

Điều doanh nghiệp cần vì thế không phải là một “vùng miễn trách nhiệm”, mà là một vùng an toàn pháp lý có thể dự báo: những hành vi gian lận, cố ý vi phạm phải được xử lý nghiêm; nhưng sai sót kỹ thuật, hành vi thiện chí khắc phục và những trường hợp phát sinh từ cách hiểu chưa thống nhất cần có cơ chế phân loại, hướng dẫn và xử lý phù hợp theo quy định pháp luật.

Cùng với đó, có thể nghiên cứu tăng cường cơ chế giải thích, hướng dẫn trước đối với những chính sách mới có phạm vi tác động rộng; rà soát các vùng giao thoa giữa nhiều lĩnh vực pháp luật; thống nhất cách hiểu giữa các cơ quan thực thi và mở rộng các kênh để doanh nghiệp có thể chủ động hỏi, được hướng dẫn trước khi thực hiện.

Đó không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp. Đó còn là cách giảm chi phí thực thi chính sách cho chính bộ máy quản lý.

Đáng chú ý, tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đầu tháng 9/2026, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu kiên quyết khắc phục tư duy cục bộ, lợi ích ngành, lĩnh vực; không tạo thêm thủ tục, chi phí, không đẩy khó khăn về phía người dân và doanh nghiệp; đồng thời pháp luật phải rõ hơn, đồng bộ hơn, dễ thực hiện hơn, tháo gỡ được điểm nghẽn và khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Tinh thần ấy gợi mở một nguyên tắc quan trọng: quản lý chặt và kiến tạo phát triển không phải hai mục tiêu đối lập.

Một môi trường kinh doanh minh bạch cần những hàng rào pháp lý đủ mạnh để ngăn chặn gian lận và bảo vệ trật tự thị trường. Nhưng cùng lúc, những hàng rào ấy phải đủ rõ để doanh nghiệp biết con đường nào có thể đi và đâu là giới hạn không được vượt qua.

Khi doanh nghiệp biết mình được làm gì, phải làm gì và chịu trách nhiệm đến đâu, áp lực tuân thủ sẽ không còn chỉ là chi phí. Nó có thể trở thành động lực buộc doanh nghiệp nâng chuẩn quản trị, đầu tư công nghệ và gia tăng năng lực cạnh tranh.

Và khi đó, thước đo của một chính sách tốt không chỉ là doanh nghiệp tuân thủ đến đâu, mà còn là sau khi tuân thủ, doanh nghiệp có đủ niềm tin để tiếp tục đầu tư, đổi mới và lớn lên hay không.

Bài và Ảnh: Hương Giang