Nghiên cứu - Trao đổi
Sandbox chứng khoán: Cần rõ cơ chế, tránh chồng chéo pháp luật
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được kỳ vọng tạo dư địa cho đổi mới trên thị trường chứng khoán, nhưng cũng đặt ra yêu cầu tránh chồng chéo pháp luật.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán (Dự thảo) đang được xây dựng theo hướng tăng tính linh hoạt của khung pháp lý, tạo dư địa cho thị trường tiếp cận các mô hình kinh doanh và công nghệ mới. Trong đó, việc bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được kỳ vọng mở đường cho đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực chứng khoán, song cũng đặt ra yêu cầu phải thiết kế “hàng rào” pháp lý đủ rõ để bảo vệ nhà đầu tư và an toàn thị trường.
Theo Dự thảo, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán sửa đổi 23 điều, bổ sung 1 điều và giữ nguyên 112 điều của Luật Chứng khoán hiện hành.
Một trong những điểm mới đáng chú ý là bổ sung Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán. Quy định này tạo cơ sở pháp lý để thử nghiệm ứng dụng công nghệ mới, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, đối tượng, không gian và thời gian xác định.
Theo Dự thảo, tổ chức đăng ký tham gia phải đáp ứng điều kiện, tiêu chí xét duyệt, được cấp giấy chứng nhận và chịu sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Cơ quan quản lý có quyền cấp, điều chỉnh, thu hồi giấy chứng nhận, đồng thời quyết định việc gia hạn, tạm dừng, chấm dứt hoặc kết thúc thử nghiệm.
Dự thảo cũng quy định về việc miễn, loại trừ trách nhiệm theo quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây được xem là cơ chế cần thiết để tạo không gian cho doanh nghiệp thử nghiệm những giải pháp mới, trong bối cảnh công nghệ đang ngày càng tác động sâu vào hoạt động đầu tư, giao dịch và cung cấp dịch vụ chứng khoán.
Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cơ bản tán thành chủ trương xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng, khác với một số lĩnh vực khác, hoạt động thử nghiệm trong chứng khoán có thể tác động trực tiếp đến tài sản của nhà đầu tư và an toàn của thị trường. Do đó, Luật cần xác định rõ những nguyên tắc cốt lõi ngay ở cấp luật, bao gồm thẩm quyền, đối tượng, phạm vi thử nghiệm; giới hạn về quy mô, thời gian và rủi ro; yêu cầu công bố, cảnh báo rủi ro; bảo vệ dữ liệu và tài sản của khách hàng; cơ chế giám sát, tạm dừng, chấm dứt thử nghiệm; trách nhiệm bồi thường và giải quyết tranh chấp.
Đặc biệt, việc miễn, loại trừ trách nhiệm cũng cần được quy định chặt chẽ, bảo đảm không làm giảm trách nhiệm của tổ chức cung cấp sản phẩm, dịch vụ đối với nhà đầu tư.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định lưu ý, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã quy định khá rõ những nội dung cốt lõi liên quan đến cơ chế thử nghiệm.
Theo ông, có thể quy định ngắn gọn trong Luật Chứng khoán theo hướng cho phép thực hiện thử nghiệm trong lĩnh vực chứng khoán theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính có thể tham mưu Chính phủ ban hành nghị định riêng về thử nghiệm trong lĩnh vực chứng khoán.
Đồng quan điểm, đại diện Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị làm rõ phạm vi, nội hàm của cơ chế thử nghiệm và xác định rõ những nguyên tắc, giới hạn khi giao Chính phủ quy định chi tiết.
Bà cũng bày tỏ lo ngại về việc giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết giao dịch điện tử và ứng dụng công nghệ mới trong lĩnh vực chứng khoán tại sửa đổi khoản 4a Điều 50 và khoản 8 Điều 86. Những quy định này có tác động rộng đến quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân, trong khi các nguyên tắc định hướng chưa được xác định đầy đủ ngay trong luật.
Theo TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật TP.HCM, một trong những yêu cầu quan trọng khi thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán là phải bảo đảm tính thống nhất với các quy định hiện hành, đặc biệt là pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nếu cùng một vấn đề nhưng được quy định ở nhiều luật với cách tiếp cận khác nhau, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc xác định quy trình, điều kiện và cơ quan có thẩm quyền khi tham gia thử nghiệm.
“Sandbox cần được thiết kế theo nguyên tắc một khung pháp lý thống nhất, tránh việc Luật Chứng khoán quy định một cơ chế, trong khi pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lại đặt ra một cơ chế khác cho cùng đối tượng. Điều này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ mà còn có thể khiến doanh nghiệp không biết phải áp dụng quy định nào khi có sự khác nhau”, chuyên gia nhận định.
Đặc biệt, chuyên gia cho rằng cần xác định rõ ranh giới giữa quy định tại luật và quy định chi tiết tại nghị định, tránh giao quá rộng cho cơ quan quản lý trong những vấn đề làm phát sinh quyền, nghĩa vụ mới của doanh nghiệp và nhà đầu tư. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm tính minh bạch, khả năng dự đoán của pháp luật và tránh phát sinh thêm các thủ tục, điều kiện không cần thiết.