Nghiên cứu - Trao đổi
“Cú hích” cho công nghiệp trọng điểm
Trong bối cảnh chính sách, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp còn dàn trải, việc xây dựng và ban hành Luật Công nghiệp trọng điểm được kỳ vọng sẽ là “cú hích” cho công nghiệp trọng điểm.
Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng 2 con số, yêu cầu: Xây dựng và hiện đại hóa nền công nghiệp quốc gia vững mạnh; tập trung nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh một số ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, hạt nhân, cơ khí chế tạo, luyện kim, vận tải đường sắt, đóng tàu, vật liệu mới, hóa chất, công nghệ số, sinh học, công nghiệp phụ trợ gắn với tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Thực tế cho thấy, những năm qua, Việt Nam đã triển khai nhiều giải pháp quyết liệt trong xây dựng, hoàn thiện và thực thi có hiệu quả chính sách, pháp luật về phát triển công nghiệp mang lại những kết quả tích cực trong phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển các ngành công nghiệp nói riêng. Tuy nhiên, theo Bộ Công Thương, vẫn còn những hạn chế như chưa có hành lang pháp lý xác định rõ trọng tâm phát triển các ngành công nghiệp trọng điểm trong quá trình công nghiệp hóa.
Mặc dù hiện tại một số lĩnh vực cụ thể như hóa chất, công nghiệp công nghệ số, điện lực, khai thác khoáng sản,… đã có luật điều chỉnh; một số ngành công nghiệp chuyên ngành khác như công nghiệp môi trường, công nghiệp đường sắt, công nghiệp hàng không, sản xuất UAV,… cũng đã có trong các đạo luật quản lý chuyên ngành; nhưng chưa có một đạo luật quy định các chính sách đặc thù phát triển nhiều ngành công nghiệp nền tảng, mũi nhọn, ưu tiên theo định hướng (như cơ khí chế tạo, luyện kim, vật liệu, công nghiệp sinh học,…), dẫn đến thiếu cơ sở pháp lý thống nhất, bền vững cho các ngành này.
Bên cạnh đó, chính sách, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp còn có điểm chưa thực sự phù hợp với yêu cầu thực tế, thiếu các nguồn lực để thực hiện có hiệu quả.
Cụ thể, sau gần 20 năm triển khai thực hiện các chính sách hỗ trợ của Chương trình cơ khí trọng điểm theo Quyết định số 186/2002/QĐ-TTg và Quyết định số 10/2009/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, mới có 11 dự án được xem xét hưởng chính sách tín dụng ưu đãi 9.978,18 tỷ đồng; trong đó, mới có 3 dự án ký được hợp đồng tín dụng với Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) 374 tỷ đồng (bằng 3,75% số vốn được xem xét) và thực tế mới giải ngân được 60,75 tỷ đồng (16% hợp đồng đã ký).
Chưa kể, pháp luật hiện hành về ưu đãi, hỗ trợ phát triển cho các ngành công nghiệp trọng điểm còn rời rạc, hiệu lực pháp lý thấp. Chưa có quy định của pháp luật về chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển mang tính hệ thống, khoa học do thiếu sự phân tách chuỗi giá trị trong từng hệ sinh thái, cụm liên kết ngành, phân ngành công nghiệp… các ưu đãi tài chính dàn trải theo rất nhiều lĩnh vực ưu đãi đầu tư và địa bàn ưu đãi đầu tư và thiếu hợp lý dẫn đến nguồn lực vốn đầu tư phát triển công nghiệp thiếu cân đối; doanh nghiệp công nghiệp gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận các ưu đãi, hỗ trợ của Nhà nước.
Trong bối cảnh đã nêu, việc xây dựng và ban hành Luật Công nghiệp trọng điểm được kỳ vọng sẽ là “cú hích” cho công nghiệp trọng điểm.
Theo đó, với mục tiêu nhằm hình thành cơ chế phát triển năng lực công nghiệp quốc gia, tạo lập cơ chế phát triển doanh nghiệp Việt Nam, phát triển chuỗi cung ứng trong nước, nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam; hình thành các doanh nghiệp có năng lực dẫn dắt ngành, làm chủ công nghệ và tham gia cạnh tranh quốc tế... Dự thảo Luật được cấu trúc với mục tiêu trung tâm là phát triển năng lực công nghiệp quốc gia; bổ sung nhiều cơ chế về doanh nghiệp công nghiệp trọng điểm, nhà đầu tư chiến lược, cam kết phát triển công nghiệp, dự án đối ứng, tổ hợp công nghiệp trọng điểm, công nghiệp ngoài khơi, đất hiếm và vật liệu chiến lược cùng các công cụ tài chính phát triển công nghiệp trọng điểm.
Về chính sách ưu đãi, hỗ trợ cho các ngành công nghiệp trọng điểm, Dự thảo Luật thiết lập cơ chế đặt hàng, đấu thầu, giao nhiệm vụ, chỉ định thầu cung cấp sản phẩm, cơ chế nội địa hóa trong các dự án trọng điểm để bảo đảm nâng cao năng lực tự chủ sản xuất trong nước.
Không chỉ có vậy, Dự thảo cũng quy định các cơ chế ưu đãi, hỗ trợ đối với nhà cung cấp nhận đặt hàng và chỉ định thầu, nhà đầu tư thực hiện dự án trọng điểm. Các quy định này nhằm tạo công cụ đủ mạnh để hình thành năng lực công nghiệp lõi trong nước, giảm phụ thuộc nhập khẩu và tăng mức độ tự chủ của nền kinh tế.
Đặc biệt, Dự thảo đã bổ sung nhiều nội dung mới như cơ chế hỗ trợ sản xuất sản phẩm đầu tiên, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) hay lựa chọn nhà đầu tư chiến lược nước ngoài gắn với các cam kết cụ thể về hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, tăng chi cho nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao,…
Chia sẻ về những nội dung được đề xuất, Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương Trần Việt Hòa cho rằng, đây là cách tiếp cận theo hướng đổi ưu đãi lấy cam kết phát triển năng lực nội sinh, góp phần nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư nước ngoài theo chiều sâu.
“Việc thông qua và thực thi Luật Công nghiệp trọng điểm thời gian tới chắc chắn sẽ là “cú hích” lớn cho các ngành công nghiệp trọng điểm, tạo đà để đất nước phát triển bứt phá”, Cục trưởng Cục Công nghiệp bày tỏ.