Khởi nghiệp

Diễn đàn Doanh nghiệp đã có cuộc trò chuyện với ông Phạm Anh Cường - Giám đốc Quỹ đầu tư Khởi nghiệp sáng tạo BestB Capital về chiến lược quản trị dòng tiền và những “điểm mù” tài chính cản bước các thương vụ huy động vốn.

- Từ góc nhìn của một nhà đầu tư từng thẩm định nhiều thương vụ, theo ông, đâu là “điểm mù” tài chính phổ biến nhất khiến các nhà sáng lập khởi nghiệp Việt bị định giá thấp hoặc đánh mất cơ hội tiếp cận dòng vốn lớn dù nắm trong tay sản phẩm chất lượng?

Tôi cho rằng, “điểm mù” lớn nhất của các nhà sáng lập không nằm ở sự thiếu hụt ý tưởng hay chất lượng sản phẩm, mà bộc lộ rõ ở sự lúng túng khi phải chuyển hóa sản phẩm thành một mô hình kinh doanh có khả năng đo lường, dự báo và chứng minh hiệu quả kinh tế.

Khá nhiều nhà sáng lập tự tin với công nghệ và tệp khách hàng bước đầu, nhưng lại bế tắc trước các chất vấn cốt lõi của hội đồng đầu tư về chi phí thâu tóm khách hàng, giá trị vòng đời khách hàng, biên lợi nhuận gộp, hay tốc độ “đốt tiền” hàng tháng. Họ không phác họa được lộ trình giải ngân chi tiết nếu nhận được khoản vốn lớn, cũng như không định lượng được các cột mốc bắt buộc phải hoàn thành sau khi bơm vốn. Sự mơ hồ này phơi bày rủi ro lớn không chỉ về tài chính mà còn về năng lực quản trị chiến lược.

Một rào cản khác nằm ở sự lệch pha trong tư duy. Nhà sáng lập thường nhìn nhận giá trị doanh nghiệp từ công sức đã bỏ ra và quy mô thị trường tiềm năng, trong khi nhà đầu tư tập trung đánh giá doanh nghiệp có thể tạo ra bao nhiêu giá trị trong tương lai, với mức độ rủi ro như thế nào.

Trên thực tế, định giá phải là hệ quả của năng lực tạo tiền, không phải mục tiêu tự thân. Việc thiếu kiểm soát dòng tiền, mơ hồ về hiệu quả kinh tế trên từng đơn vị khách hàng, lập kế hoạch tài chính thiếu cơ sở dữ liệu, vắng bóng chiến lược huy động vốn theo giai đoạn, và sự hời hợt trong việc chuẩn hóa hệ thống pháp lý, kế toán từ sớm chính là những tử huyệt đe dọa sinh mệnh startup. Định giá cao ở vòng đầu hoàn toàn có thể trở thành rào cản dẫn đến việc giảm định giá hoặc bế tắc gọi vốn ở các vòng sau nếu cam kết tăng trưởng bị phá vỡ.

Trên thực tế, định giá phải là hệ quả của năng lực tạo ra dòng tiền, chứ không nên trở thành mục tiêu tự thân. Thiếu kiểm soát dòng tiền, không nắm rõ hiệu quả kinh tế trên từng khách hàng, lập kế hoạch tài chính thiếu cơ sở dữ liệu, không có chiến lược huy động vốn theo từng giai đoạn, cùng sự chậm trễ trong chuẩn hóa hệ thống pháp lý và kế toán ngay từ đầu, đều có thể trở thành “tử huyệt” đe dọa sự tồn tại của startup.

Định giá quá cao ở vòng đầu thậm chí có thể trở thành lực cản cho các vòng gọi vốn tiếp theo. Khi doanh nghiệp không đạt được các cam kết tăng trưởng, nguy cơ phải giảm định giá hoặc rơi vào thế bế tắc trong huy động vốn sẽ gia tăng.

- Từng trực tiếp điều hành doanh nghiệp trước khi nắm vai trò điều phối vốn tại quỹ, ông nhìn nhận sự khác biệt cốt lõi nào trong tư duy quản trị dòng tiền mang tính “sinh tồn” của một doanh nghiệp khởi nghiệp so với bài toán tối ưu hóa lợi nhuận tại các tập đoàn đã định hình cấu trúc?

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở trật tự ưu tiên. Các tập đoàn trưởng thành có thể dồn lực cho tỷ suất sinh lời, cơ cấu vốn, chính sách cổ tức và tối đa hóa giá trị cổ đông, thì đối với một doanh nghiệp khởi nghiệp, mệnh lệnh tối cao là bảo vệ dòng tiền và kéo dài thời gian tồn tại. Báo cáo sổ sách có thể ghi nhận lãi, nhưng doanh nghiệp sẽ sụp đổ lập tức nếu cạn kiệt tiền mặt để thanh toán chi phí vận hành cốt lõi.

Ngược lại, những khoản lỗ có chủ đích trong giai đoạn thâu tóm thị phần vẫn được đánh giá tích cực nếu dòng tiền được neo giữ chặt chẽ và nguồn vốn đang xây dựng một nền tảng tăng trưởng vững chắc.

Bài toán sinh tồn đòi hỏi nhà sáng lập phải thường xuyên kiểm soát lượng tiền mặt khả dụng, theo dõi tốc độ tiêu hao ròng hằng tháng và xác định chính xác “đường băng tài chính” (runway) còn lại trước khi chạm đến những cột mốc KPI cần thiết để tạo dòng tiền hoặc huy động vòng vốn tiếp theo.

Người điều hành cũng phải xây dựng các kịch bản tài chính chi tiết, từ cơ sở, tích cực đến bất lợi, nhằm dự báo khả năng duy trì hoạt động trong trường hợp doanh thu sụt giảm, vòng gọi vốn bị trì hoãn hoặc chi phí vận hành đột ngột tăng cao.

Dù đang ở giai đoạn nào của vòng đời, startup vẫn phải duy trì kỷ luật quản trị dòng tiền. Nguồn vốn huy động được là sự tín nhiệm mà thị trường trao gửi cho đội ngũ sáng lập để tạo ra giá trị gia tăng, không phải ngân sách để chi tiêu cảm tính.

- Ở các vòng gọi vốn sớm, số liệu tài chính trên giấy tờ thường chưa phản ánh hết thực tiễn. Khi quyết định giải ngân, những bộ lọc phi tài chính nào về chân dung nhà sáng lập được BestB Capital sử dụng để đảm bảo đồng vốn sẽ được vận hành dưới một kỷ luật chặt chẽ, thưa ông?

Khi dữ liệu tài chính còn sơ khai, quyết định rót vốn của quỹ thực chất là quyết định đặt cược vào con người.

Tại BestB Capital, chúng tôi xây dựng khung thẩm định nhà sáng lập song song với thẩm định tài chính thông qua năm yếu tố cốt lõi.

Trước hết là sự trung thực với dữ liệu thực tế. Một nhà sáng lập bản lĩnh không che giấu lỗ hổng, mà thẳng thắn đối diện với những điểm yếu trong bộ máy và trình bày rõ lộ trình tái cấu trúc.

Tiếp theo là năng lực phân bổ vốn sắc bén. Họ không đề xuất gọi vốn chỉ để “mở rộng thị trường” một cách chung chung, mà phải bóc tách cụ thể từng khoản chi cho sản phẩm, tiếp thị, nhân sự và dự phòng, đồng thời đưa ra cam kết đầu ra về số lượng khách hàng, doanh thu và biên lợi nhuận trong một khoảng thời gian xác định.

Yếu tố thứ ba là kỷ luật quản trị doanh nghiệp. Điều này thể hiện ở việc tách bạch tài chính cá nhân với tài chính công ty, duy trì báo cáo ngân sách hằng tháng, chuẩn hóa cơ cấu cổ đông và hồ sơ pháp lý ngay từ khi quy mô nhân sự còn nhỏ, qua đó hạn chế rủi ro hệ thống khi doanh nghiệp tăng trưởng nóng.

Yếu tố thứ tư là khả năng tiếp nhận phản biện. Những nhà sáng lập xuất sắc thường kiên định với tầm nhìn dài hạn nhưng không bảo thủ về phương pháp, sẵn sàng điều chỉnh chiến lược khi dữ liệu cho thấy các giả định ban đầu không còn phù hợp.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Nguyễn Chuẩn