Nghiên cứu - Trao đổi

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan số 11/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, được kỳ vọng tạo thêm cơ sở pháp lý để ngành Hải quan nâng cao năng lực kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu, đặc biệt đối với hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại ngày càng tinh vi.

Theo Cục Hải quan, một trong những điểm đáng chú ý của Luật Hải quan sửa đổi là việc củng cố và mở rộng thẩm quyền của cơ quan Hải quan trong công tác tố tụng hình sự cũng như xử lý vi phạm hành chính.

Cụ thể, Luật sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 9 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, xác định rõ các cơ quan của Hải quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Chi cục Kiểm tra sau thông quan, Hải quan khu vực và Hải quan cửa khẩu.

Quyền hạn tiến hành điều tra, khởi tố vụ án được giao trực tiếp cho Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng các đơn vị này, tương ứng với các chức danh mới là Chi cục trưởng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Chi cục Kiểm tra sau thông quan; Trưởng, Phó Trưởng Hải quan khu vực và Hải quan cửa khẩu.

Việc quy định cụ thể thẩm quyền của từng đơn vị, chức danh được đánh giá sẽ giúp hạn chế khoảng trống trong quá trình phát hiện, xác minh và xử lý các vụ việc ngay tại địa bàn cửa khẩu, khu vực kiểm soát hải quan. Đây cũng là cơ sở để lực lượng Hải quan phản ứng nhanh hơn trước những phương thức, thủ đoạn buôn lậu mới phát sinh trong hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Đáng chú ý, nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Luật Hải quan sửa đổi trao quyền chủ động hơn cho cơ quan Hải quan tại Điều 216.

Theo đó, trong quá trình kiểm tra, giám sát, nếu phát hiện có căn cứ rõ ràng nghi ngờ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu hoặc quá cảnh giả mạo về sở hữu trí tuệ, cơ quan Hải quan có thể chủ động áp dụng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan thay vì chỉ thực hiện khi có yêu cầu của chủ thể quyền.

Khi áp dụng biện pháp này, cơ quan Hải quan phải thông báo ngay cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và các bên liên quan. Trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày thông báo, nếu chủ thể quyền không khởi kiện dân sự và cơ quan Hải quan không quyết định thụ lý vụ việc theo thủ tục xử lý vi phạm hành chính thì lô hàng sẽ tiếp tục được làm thủ tục thông quan.

Quy định mới tạo ra một cơ chế xử lý chủ động hơn đối với nguy cơ hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngay từ khâu biên giới. Thay vì chờ chủ thể quyền phát hiện và gửi yêu cầu, cơ quan Hải quan có thể trực tiếp kích hoạt biện pháp kiểm soát khi có căn cứ rõ ràng.

Theo TS Nguyễn Thái Cường, Giảng viên Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, đây là thay đổi đáng chú ý bởi đặc thù của hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong xuất nhập khẩu là diễn ra nhanh, có yếu tố xuyên biên giới và nguy cơ tẩu tán hàng hóa rất lớn. Nếu chỉ phụ thuộc vào yêu cầu của chủ thể quyền, việc ngăn chặn có thể không theo kịp tốc độ lưu chuyển hàng hóa.

Việc trao quyền chủ động cho Hải quan vì vậy có thể giúp chuyển mạnh hơn từ cơ chế phản ứng sang cơ chế phòng ngừa, phát hiện sớm và kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, TS Nguyễn Thái Cường cho rằng quyền chủ động càng lớn thì yêu cầu về tiêu chí xác định dấu hiệu vi phạm, trách nhiệm của cán bộ thực thi và cơ chế phối hợp với chủ thể quyền càng phải rõ ràng.

Đặc biệt, cần tránh tình trạng việc tạm dừng thủ tục kéo dài làm phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong trường hợp hàng hóa không vi phạm. Do đó, quy định về thời hạn 10 ngày làm việc và trách nhiệm của các bên cần được tổ chức thực hiện thống nhất, minh bạch.

Ở góc độ doanh nghiệp, cơ chế mới được kỳ vọng góp phần bảo vệ tốt hơn tài sản trí tuệ, thương hiệu và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp Việt Nam khi hàng hóa được lưu chuyển qua biên giới. Khi hàng giả, hàng nhái được ngăn chặn ngay tại cửa khẩu, doanh nghiệp có thể giảm nguy cơ mất thị trường, bị ảnh hưởng uy tín và phải xử lý hậu quả sau khi hàng hóa đã được đưa vào nội địa.

TS Nguyễn Thái Cường cũng cho rằng hiệu quả của quy định mới không chỉ phụ thuộc vào việc tăng thẩm quyền mà còn nằm ở năng lực thực thi. Trong bối cảnh hàng hóa ngày càng đa dạng, thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển và phương thức làm giả ngày càng tinh vi, cơ quan Hải quan cần tăng cường ứng dụng dữ liệu, công nghệ nhận diện và cơ chế chia sẻ thông tin với chủ thể quyền.

Yến Nhung