Kinh tế thế giới

Canada đẩy mạnh xuất khẩu dầu sang châu Á khi xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn các dòng chảy năng lượng. Tuy nhiên, các nhà máy lọc dầu ở Đông Nam Á đang gặp khó trong việc tiếp cận nguồn cung mới này do hạ tầng chưa tương thích.

Việc Ottawa đa dạng hóa thị trường xuất khẩu dầu sang châu Á diễn ra sau khi tuyến đường ống Trans Mountain thuộc sở hữu của Nhà nước Canada hoàn tất mở rộng vào năm 2024. Trước đó, dầu thô của Canada chủ yếu được xuất khẩu sang Mỹ.

Năm 2025, xuất khẩu dầu thô của Canada sang các thị trường ngoài Mỹ tăng vọt lên 10 tỷ CAD (7,2 tỷ USD), tương đương trung bình khoảng 430.000 thùng/ngày, so với mức “gần như bằng 0” trước đó.

Trong bối cảnh Canada tìm kiếm các thị trường thay thế, dữ liệu của Trans Mountain cho thấy trong giai đoạn từ tháng 5/2024 đến tháng 7/2026, khoảng 2/3 trong tổng số ước tính 640 tàu chở dầu được xếp hàng tại cảng Westridge Marine Terminal ở Vancouver đã cập các cảng tại châu Á.

Trong số các tàu chở dầu xuất khẩu sang châu Á, có 374 tàu đến Trung Quốc. Trong khi đó, tại Đông Nam Á, chỉ có 6 tàu đến Singapore và ước tính 2 lô hàng được vận chuyển tới Brunei.

Nguyên nhân khiến lượng dầu đến khu vực Đông Nam Á còn hạn chế là do phần lớn các nhà máy lọc dầu tại Đông Nam Á được thiết kế chủ yếu để xử lý dầu thô Trung Đông loại chua, có độ nhẹ/trung bình. Trong khi một số nhà máy, chẳng hạn tại Indonesia, được thiết kế để xử lý các loại dầu thô nhẹ hoặc trung bình, có hàm lượng lưu huỳnh thấp.

Dầu thô được phân loại dựa trên hai yếu tố: tỷ trọng, gồm dầu nhẹ, trung bình và nặng, và hàm lượng lưu huỳnh. Dầu có hàm lượng lưu huỳnh thấp được gọi là dầu ngọt, trong khi hàm lượng lưu huỳnh cao được xếp vào nhóm dầu chua.

Dầu thô Canada, đặc biệt là nguồn dầu được vận chuyển qua hệ thống đường ống Trans Mountain, thuộc nhóm dầu nặng, chua và có chỉ số axit tổng (TAN) cao, đòi hỏi năng lực lọc dầu chuyên biệt mà phần lớn các nhà máy lọc dầu tại Đông Nam Á hiện chưa có.

“Việc tiếp nhận dầu thô Canada ở quy mô đáng kể là khá khó khăn nếu không đầu tư vào việc điều chỉnh cấu hình nhà máy lọc dầu để có thể xử lý những thách thức về chất lượng dầu,” bà June Goh, chuyên gia phân tích cấp cao về thị trường dầu mỏ tại Sparta Commodities, nhận định.

Bà cho biết thêm, việc cải tạo các nhà máy hiện hữu sẽ đòi hỏi một lượng vốn đầu tư đáng kể, do đó, việc thiết kế các nhà máy lọc dầu mới phù hợp ngay từ đầu với loại dầu thô này có thể dễ dàng hơn.

Thời gian vận chuyển dầu từ Vancouver tới châu Á mất khoảng 18-30 ngày, chỉ bằng khoảng một nửa thời gian vận chuyển một lô hàng từ Bờ Vịnh Mỹ qua kênh đào Panama và nhanh hơn khoảng 30% so với dầu từ Trung Đông. Tuy nhiên, ông Barrett Bingley, Giám đốc khu vực châu Á của Asia Pacific Foundation of Canada cho biết, tốc độ vận chuyển đơn thuần vẫn chưa giúp thúc đẩy sản lượng dầu Canada đến Đông Nam Á, do đặc điểm của các nhà máy lọc dầu trong khu vực.

Chuyên gia này cho biết đến nay, mới chỉ có hai quốc gia Đông Nam Á chính thức tiếp nhận các lô dầu thô từ Canada, gồm Singapore với tổ hợp lọc hóa dầu trên đảo Jurong và Brunei.

Đối với Brunei, ông cho rằng nhiều khả năng số dầu này đã được xử lý tại Nhà máy lọc dầu Pulau Muara Besar do Hengyi Industries sở hữu. Đây là liên doanh giữa Tập đoàn Zhejiang Hengyi của Trung Quốc và Chính phủ Brunei, hiện đang bước vào giai đoạn mở rộng thứ hai, dự kiến hoàn thành vào năm 2028-2029.

Mặc dù lượng dầu vận chuyển từ Canada tới Đông Nam Á vẫn còn hạn chế, nhưng về lý thuyết, khu vực này có một số tổ hợp lọc hóa dầu tích hợp sở hữu năng lực chuyển hóa sâu và hệ thống luyện kim chuyên dụng cần thiết để xử lý dầu thô Canada.

Thái Lan có thể là một trong những thị trường tiềm năng. Ông Bingley cho rằng khách hàng mới có khả năng mua dầu thô Canada nhất trong khu vực là Nhà máy lọc dầu Thaioil Sriracha, cơ sở lọc dầu có mức độ phức tạp cao nhất của Thái Lan.

Theo ông Bingley, sau khi hoàn tất nâng cấp vào năm 2028, nhà máy này sẽ có khả năng tiếp nhận dầu thô nặng của Canada và phân tách, xử lý thành các dòng sản phẩm dầu thô nhẹ và trung bình theo cơ cấu nguyên liệu tiêu chuẩn của nhà máy.

Một lựa chọn tiềm năng khác là Tổ hợp tích hợp Pengerang tại Johor, Malaysia. Dự án tổ hợp này do Petronas phát triển và có mức độ phức tạp tương đối tương đồng với cơ sở lọc hóa dầu trên đảo Jurong của Singapore.

Tại Indonesia, Nhà máy lọc dầu Balikpapan thuộc sở hữu của Pertamina cũng có thể là một lựa chọn. Đây hiện là nhà máy lọc dầu lớn nhất Indonesia và có mức độ phức tạp cao.

Tuy nhiên, ông Bingley lưu ý rằng cả Malaysia và Indonesia đều có nguồn dầu trong nước, do đó “chưa rõ” liệu hai quốc gia này có trở thành khách hàng mua dầu thô Canada hay không.

Trong khi đó, Việt Nam đang xem xét xây dựng nhà máy lọc dầu thứ ba. Ông Bingley chia sẻ, đây sẽ là một tổ hợp hóa dầu tích hợp, đồng thời các cuộc thảo luận hiện nay cho thấy dự án nên bao gồm khả năng xử lý các hỗn hợp dầu thô nặng, chua của Canada, qua đó giúp Việt Nam tiếp cận một cơ cấu nguồn dầu đa dạng hơn.

Hiện tại, hai nhà máy lọc dầu đang hoạt động tại Việt Nam chưa được thiết kế để xử lý dầu thô nặng của Canada.

Theo cơ quan quản lý năng lượng Canada, sản lượng dầu của nước này, hiện đứng thứ tư thế giới dự kiến sẽ vượt mức kỷ lục 5,3 triệu thùng/ngày của năm ngoái trong năm 2026.

Canada cũng công bố kế hoạch vào tháng 7 xây dựng một tuyến đường ống dẫn dầu từ Alberta tới bờ biển Thái Bình Dương, qua đó giúp nước này gia tăng năng lực xuất khẩu sang châu Á.

Cẩm Anh