Doanh nghiệp

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận phù hợp trong giai đoạn chuỗi cung ứng đang chuyển dịch mạnh mẽ là chuyển từ câu hỏi “có những công cụ gì để hỗ trợ doanh nghiệp?” sang “chuỗi đang cần gì và doanh nghiệp, nhà cung cấp trong nước còn thiếu năng lực nào để đáp ứng yêu cầu đó?”.

Thay đổi lớn của chuỗi cung ứng

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ. Việt Nam đang hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển này, mở ra nhiều cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam. Thực tế này đòi hỏi các nhà cung ứng trong nước phải nâng cao cả năng lực kết nối, duy trì quan hệ cung ứng và từng bước tham gia vào những hoạt động có giá trị cao hơn trong chuỗi.

TS Đỗ Diệu Hương - Phó Giám đốc Trung tâm Chiến lược và chính sách (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho biết: Yêu cầu đối với nhà cung cấp đang mở rộng từ chất lượng, chi phí và giao hàng sang dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, carbon, môi trường, lao động và quản trị rủi ro. Năng lực đáp ứng tiêu chuẩn không chỉ được nhìn nhận đơn thuần thông qua việc doanh nghiệp có hay không một chứng nhận. Năng lực này cần được xem xét như một tổ hợp năng lực về công nghệ - năng suất, tổ chức sản xuất, quản trị - dữ liệu, môi trường - xã hội và khả năng đổi mới, thích ứng.

Trong khi đó, nhìn lại chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, nhiều công cụ hỗ trợ liên quan đến đào tạo, tư vấn, đổi mới công nghệ, năng suất, chất lượng, xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp và tiếp cận tài chính được ban hành. Song, không chỉ nằm ở số lượng công cụ hỗ trợ, TS Đỗ Diệu Hương cho rằng cần xem xét khả năng kết nối các công cụ này thành một quá trình nâng cấp gắn với những yêu cầu cụ thể mà doanh nghiệp phải đáp ứng để trở thành nhà cung cấp.

Theo đó, doanh nghiệp tham gia chuỗi thường phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện về chất lượng, giá thành, công suất, giao hàng, dữ liệu và tuân thủ. Vì vậy, hỗ trợ riêng lẻ một yếu tố có thể cải thiện một phần năng lực nhưng chưa chắc giúp doanh nghiệp vượt qua ngưỡng đánh giá của khách hàng.

Cách tiếp cận phù hợp hơn, theo đại diện lãnh đạo Trung tâm Chiến lược và chính sách, chuyển từ câu hỏi “có những công cụ gì để hỗ trợ doanh nghiệp?” sang “chuỗi đang cần gì và doanh nghiệp còn thiếu năng lực nào để đáp ứng yêu cầu đó?”.

Trong những điểm nghẽn mà doanh nghiệp điện tử Việt Nam gặp phải, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam cũng đề cập đến nội dung trên. Theo đó, trong liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam và khu vực FDI chưa đủ sâu, số doanh nghiệp trong nước trở thành nhà cung cấp cấp 1 hoặc tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp có năng lực sản xuất nhưng thiếu thông tin về nhu cầu mua hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình lựa chọn nhà cung cấp của các tập đoàn lớn.

Chuyển trọng tâm hỗ trợ nhà cung ứng

Trên cơ sở những điểm nghẽn của ngành, một trong những kiến nghị chiến lược mà đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam đề xuất với Chính phủ và các cơ quan chức năng là xây dựng Chương trình phát triển nhà cung cấp điện tử Việt Nam. Chương trình tập trung vào các nhóm sản phẩm Việt Nam có tiềm năng phát triển và làm chủ.

Đặc biệt, trong nhóm chính sách hỗ trợ, Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam kiến nghị cần được thiết kế theo chuỗi sản phẩm, nhu cầu thị trường, đơn hàng và kết quả đầu ra, tránh phân tán nguồn lực. Hiệu quả phải được đánh giá bằng số doanh nghiệp đủ năng lực trở thành nhà cung cấp, giá trị hợp đồng ký kết, trình độ công nghệ, chất lượng sản phẩm và tỷ lệ giá trị gia tăng được tạo ra tại Việt Nam.

Từ góc độ chính sách, TS Đỗ Diệu Hương đồng quan điểm khi dẫn kết quả nghiên cứu cho thấy cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ doanh nghiệp theo từng công cụ riêng lẻ sang phát triển nhà cung cấp dựa trên nhu cầu thực tế của chuỗi và khoảng cách năng lực.

Theo đó, phát triển nhà cung cấp cần bắt đầu từ nhu cầu mua hàng và yêu cầu của doanh nghiệp dẫn dắt. Từ đó, tìm kiếm doanh nghiệp trong nước có tiềm năng, đánh giá khoảng cách tiêu chuẩn và xây dựng lộ trình nâng cấp. Các công cụ về công nghệ, nhân lực, dữ liệu, tiêu chuẩn hay tài chính sau đó được lựa chọn và phối hợp theo khoảng cách cần xử lý, thay vì triển khai như những hoạt động tương đối độc lập.

Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ trong giai đoạn mới. Trên nền tảng đó, có thể tổ chức các hợp phần phát triển nhà cung cấp theo chuỗi/ngành, thay vì hình thành thêm một chương trình hỗ trợ độc lập.

Mỗi chuỗi/ngành cần có cách tổ chức phù hợp vì ngưỡng yêu cầu đối với nhà cung cấp không giống nhau. Điều cần thống nhất không phải một bộ tiêu chí áp dụng cho các doanh nghiệp, mà là quy trình phát triển nhà cung cấp. Để bảo đảm tính khả thi, cần ưu tiên thí điểm quy trình này ở một hoặc hai chuỗi/ngành có sẵn doanh nghiệp dẫn dắt rõ ràng và dữ liệu tương đối đầy đủ, chẳng hạn điện tử hoặc cơ khí chế tạo, trước khi mở rộng sang các ngành khác.

Doanh nghiệp dẫn dắt, theo đại diện lãnh đạo Trung tâm Chiến lược và chính sách, bao gồm cả doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp hạt nhân trong nước, cần được khuyến khích tham gia từ khâu cung cấp thông tin về nhu cầu mua hàng, xác định yêu cầu kỹ thuật, sàng lọc doanh nghiệp tiềm năng đến phản hồi về khoảng cách năng lực, hỗ trợ thử nghiệm và đánh giá kết quả nâng cấp.

Cung với đó, doanh nghiệp trong nước là chủ thể đầu tư và nâng cấp. Nhà nước cùng hệ sinh thái hỗ trợ tạo điều kiện để giảm chi phí và rủi ro của quá trình chuyển đổi. Kết quả chính sách cần được nhìn nhận không chỉ qua số doanh nghiệp được đào tạo, tư vấn hay hỗ trợ chứng nhận. Quan trọng hơn là qua khả năng doanh nghiệp trở thành nhà cung cấp, duy trì và mở rộng quan hệ cung ứng, từng bước đảm nhận những sản phẩm và chức năng có giá trị cao hơn trong chuỗi.

Hạnh Lê