Kinh tế

Ngày 30/9, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy Phú Thọ và Bộ Công Thương tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam” với sự tham dự của gần 500 đại biểu, nhằm đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam thời gian qua; làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn, nhận diện đúng các điểm nghẽn và đề xuất được những chủ trương, cơ chế, chính sách có tính đột phá, khả thi, góp phần đưa công nghiệp hỗ trợ thực sự trở thành một trong những nền tảng quan trọng của nền công nghiệp quốc gia hiện đại, tự chủ và có sức cạnh tranh cao.

Ngành công nghiệp nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, đồng chí Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh 7 nhóm vấn đề: cần đánh giá đúng vị trí và thực trạng của công nghiệp hỗ trợ hiện nay; cần làm rõ những điểm nghẽn có tính cấu trúc đang cản trở sự phát triển của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ; cần xác định cách thức phát triển thị trường cho công nghiệp hỗ trợ trong điều kiện mới; cần làm rõ quan hệ giữa khu vực FDI và phát triển năng lực công nghiệp nội sinh; cần thảo luận việc mở rộng không gian phát triển công nghiệp hỗ trợ cho các ngành công nghiệp mới; cần đổi mới hệ thống chính sách hỗ trợ theo hướng tập trung, có điều kiện và gắn với kết quả; cần coi khoa học - công nghệ, nhân lực và hạ tầng kỹ thuật dùng chung là ba điều kiện nền tảng.

Phát biểu chỉ đạo hội nghị, đồng chí Phạm Gia Túc, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ nêu 5 vấn đề về nhận thức, đề nghị đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận với 5 chuyển đổi căn bản và tập trung thực hiện 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, trước hết cần khẳng định công nghiệp hỗ trợ là ngành công nghiệp nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và mức độ tham gia của nền kinh tế vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Công nghiệp hỗ trợ là tầng sản xuất trung gian gồm vật liệu, linh kiện, phụ tùng, công nghệ chế tạo, thiết kế, đo lường, thử nghiệm…, quyết định độ sâu và sức chống chịu của cả nền công nghiệp. Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại nhưng vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ nếu công nghiệp hỗ trợ còn yếu. Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh, đây còn là vấn đề liên quan đến an ninh kinh tế và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Thời gian qua, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định, khung thể chế từng bước được hoàn thiện. Theo thống kê chưa đầy đủ được Phó Thủ tướng Thường trực dẫn tại hội thảo, cả nước hiện có trên 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, khoảng 30% đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, một số tập đoàn trong nước bắt đầu đóng vai trò đầu chuỗi.

Tuy nhiên, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu nhìn thẳng vào thực tế công nghiệp hỗ trợ vẫn "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh". Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và 80,1% trong 8 tháng năm 2026, với tốc độ tăng 26,9%, trong khi xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước tăng 7,4%.

Đáng chú ý, ngay khi nêu những con số này, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu các cơ quan chức năng tiếp tục đánh giá, làm rõ trong tỉ trọng xuất khẩu của khu vực FDI, doanh nghiệp Việt Nam thực sự tham gia và tạo ra bao nhiêu giá trị. Đây là cơ sở để đánh giá đúng thực chất năng lực công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới được Phó Thủ tướng Thường trực dẫn tại hội thảo, tỉ lệ này mới khoảng 18% và chủ yếu tập trung ở doanh nghiệp lớn. Cung ứng trong nước cho công nghiệp công nghệ cao chỉ đạt khoảng 5-10%. Nhiều lĩnh vực như đúc, rèn, xử lý nhiệt, xử lý bề mặt còn những khoảng trống.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, những con số trên đòi hỏi phải nghiên cứu lại cách làm, chứ vấn đề không chỉ nằm ở việc tiếp tục thay đổi thể chế hay ban hành thêm chính sách. Những hạn chế trên bắt nguồn từ các điểm nghẽn mang tính hệ thống, gồm thiếu thị trường dẫn dắt và doanh nghiệp đầu chuỗi đặt hàng ổn định, ưu đãi chưa phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạ tầng tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm còn yếu, nhân lực "thừa thầy, thiếu thợ", phối hợp chưa chặt và chưa đo được chính xác những thay đổi mà chính sách tạo ra.

Sâu xa hơn là tư duy thu hút đầu tư theo số lượng. Theo Phó Thủ tướng Thường trực, thu hút đầu tư cần chuyển mạnh sang chất lượng, công nghệ cao, giá trị gia tăng cao, tạo việc làm và đóng góp vào năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Từ thực tế hoạt động của các tập đoàn lớn, Phó Thủ tướng Thường trực lưu ý, muốn tham gia chuỗi cung ứng, bản thân doanh nghiệp Việt Nam phải đủ mạnh để đáp ứng yêu cầu. Khi sản phẩm, mẫu mã liên tục thay đổi, doanh nghiệp trong nước phải có khả năng thích ứng tương ứng, đáp ứng tiêu chuẩn của doanh nghiệp đầu chuỗi.

Trong khi đó, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng các dự án hạ tầng chiến lược như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi và các chương trình công nghệ chiến lược đang mở ra cơ hội lớn. Đối với các dự án lớn, Phó Thủ tướng Thường trực đặc biệt lưu ý yêu cầu chuyển giao công nghệ, qua đó tạo điều kiện nâng cao năng lực công nghệ trong nước.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang đứng trước "hai nhịp" phải thực hiện đồng thời. Một mặt là khắc phục những yếu kém, hoàn thành phần còn dở dang của quá trình công nghiệp hóa truyền thống. Mặt khác là không để các ngành mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, robot, pin, năng lượng mới, hàng không vũ trụ đi vào "vết xe cũ" - có sản phẩm cuối cùng nhưng nhập gần như toàn bộ linh kiện, vật liệu.

Từ góc độ địa phương, đồng chí Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương nhấn mạnh, sự chuyển mình mạnh mẽ của tỉnh trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chủ động tham gia chuỗi cung ứng trong nước, khu vực. Phú Thọ đang nỗ lực trở thành một mắt xích đáng tin cậy trên bản đồ công nghiệp hỗ trợ phía Bắc. Với vị trí cửa ngõ trung du – miền núi nối Đồng bằng sông Hồng với Tây Bắc; hệ thống cao tốc, quốc lộ, đường sắt và đường thủy từng bước đồng bộ; quỹ đất khu, cụm công nghiệp còn dư địa, tỉnh có nền tảng ban đầu để tham gia mạnh mẽ vào phát triển công nghiệp hỗ trợ, nhất là cơ khí chế tạo, linh kiện điện tử, công nghiệp hỗ trợ ô tô - xe điện và các ngành công nghệ cao.

Biến các dự án lớn của đất nước thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp trong nước

Sau khi lắng nghe 9 tham luận và các phát biểu thảo luận tại Hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đề nghị các cơ quan, bộ, ngành đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận phát triển công nghiệp hỗ trợ với 5 chuyển đổi căn bản. Thứ nhất, chuyển từ "nội địa hóa theo tỉ lệ" sang "làm chủ năng lực", phân định rõ năng lực nào cần tự chủ, năng lực nào phải bảo đảm khả năng thay thế, không đặt mục tiêu tự sản xuất bằng mọi giá đối với tất cả đầu vào.

Phó Thủ tướng Thường trực dẫn thực tế các tập đoàn toàn cầu cũng không tự sản xuất tất cả mà tổ chức mạng lưới cung ứng trên phạm vi rộng. Việt Nam cũng cần lựa chọn những gì cần làm chủ, đồng thời hợp tác và tiếp nhận chuyển giao công nghệ để rút ngắn thời gian, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.

Thứ hai, chuyển từ hỗ trợ dàn trải theo tên ngành sang tập trung theo chuỗi, theo công đoạn, theo những bài toán lớn của đất nước và hiệu quả đầu ra. Thứ ba, chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả, có điều kiện, có thời hạn. Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi", chia sẻ rủi ro, kiên quyết không để phát sinh cơ chế xin - cho.

Thứ tư, chuyển từ chú trọng "thu hút FDI" sang "sử dụng hiệu quả FDI", tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam.

Thứ năm, chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả. Nguồn lực ngân sách bỏ ra phải tạo thêm nhà cung ứng đạt chuẩn và thêm giá trị gia tăng trong nước.

Xuyên suốt các chuyển đổi này là nguyên tắc doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, trong đó khu vực tư nhân cần được đặc biệt chú trọng trong phát triển công nghiệp hỗ trợ. Nhà nước kiến tạo, tạo thị trường ban đầu. Thị trường trong nước là điểm tựa, xuất khẩu là thước đo cuối cùng của năng lực cạnh tranh.

Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng cách tiếp cận mới phải được đo bằng những mục tiêu cụ thể. Đến năm 2030, một số ngành công nghiệp chủ lực đặt mục tiêu tỉ lệ nội địa hóa bình quân 40-45%, trong đó điện tử 25-30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22-30%, dệt may 60%, da giày 60-65%, công nghiệp công nghệ cao 15%. Chỉ số năng lực cạnh tranh công nghiệp thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN. Đến năm 2035, tỉ lệ nội địa hóa tiếp tục được nâng lên, trong đó cơ khí chế tạo đạt 50%, dệt may 70%. Doanh nghiệp Việt Nam chủ động được các khâu nghiên cứu, thiết kế, chế tạo. "Mục tiêu thì rõ ràng. Vấn đề là tổ chức thực hiện làm sao để đạt mục tiêu đó", Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh.

Theo đó, cần phấn đấu chặn đà suy giảm giá trị gia tăng trong nước trong xuất khẩu, hình thành mạng lưới nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 là doanh nghiệp Việt Nam cho các tập đoàn, doanh nghiệp đầu chuỗi trong nước. Mỗi vùng công nghiệp trọng điểm cần có trung tâm thử nghiệm, chứng nhận dùng chung được quốc tế thừa nhận, đồng thời sớm xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê chính thức về công nghiệp hỗ trợ. Tầm nhìn đến năm 2045 là công nghiệp hỗ trợ Việt Nam làm chủ công nghệ lõi của các ngành công nghiệp nền tảng, tham gia những khâu có giá trị cao của chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, đủ sức duy trì năng lực sản xuất trong mọi tình huống.

Để đạt các mục tiêu trên, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị tập trung thực hiện 8 nhóm nhiệm vụ.

Trước hết, tiếp tục hoàn thiện thể chế, thể chế hóa đầy đủ chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ trong Luật Công nghiệp trọng điểm và các luật có liên quan. Cùng với đó là xây dựng liên kết có trách nhiệm giữa doanh nghiệp đầu chuỗi và nhà cung ứng, gắn ưu đãi với kết quả, tạo lập thị trường và hạ tầng dùng chung.

Đối với đề xuất xây dựng một đạo luật riêng về công nghiệp hỗ trợ, Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng trước mắt cần đưa các nội dung cần thiết vào Luật Công nghiệp trọng điểm, đồng thời rà soát danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên, gắn với danh mục công nghệ chiến lược và phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam.

Thứ hai, kiến tạo thị trường dẫn dắt, nghiên cứu cơ chế để đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công và mua sắm của doanh nghiệp nhà nước trở thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp trong nước.

Các dự án lớn cần có phương án sử dụng hàng hóa, dịch vụ trong nước trên cơ sở năng lực đáp ứng, gắn với giá trị và hàm lượng công nghệ. Đồng thời, việc nhập khẩu công nghệ cao cần gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực trong nước.

Thứ ba, phát huy vai trò của doanh nghiệp đầu chuỗi và tăng cường liên kết với khu vực FDI. Các tập đoàn trong nước cần chuyển từ mua module hoàn chỉnh sang công bố tiêu chuẩn, đặt hàng phân hệ và đồng hành với nhà cung ứng Việt Nam. Thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên dự án có trung tâm nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước.

Phó Thủ tướng Thường trực cho biết, trong làm việc với các nhà đầu tư công nghệ hàng đầu, Chính phủ đặt vấn đề hình thành các trung tâm nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam.

Thứ tư, xây dựng hạ tầng kỹ thuật, nghiên cứu ứng dụng dùng chung và tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu, nhà khoa học với doanh nghiệp, từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất. Trước mắt cần ưu tiên các lĩnh vực như cơ khí chính xác, điện - điện tử, bán dẫn, pin, vật liệu mới theo hướng Nhà nước đầu tư, doanh nghiệp đặt hàng, tránh đầu tư hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dàn trải, kém hiệu quả. Mỗi nhiệm vụ công nghệ phải tạo được đầu ra là năng lực sản xuất trong nước. Cùng với đó, cần đặc biệt quan tâm phát triển công nghiệp vật liệu - "gốc của công nghiệp hỗ trợ", gắn với chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu và các lĩnh vực như bán dẫn, đất hiếm, vật liệu mới.

Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực chiến lược, ưu tiên kỹ sư thiết kế, kỹ sư hệ thống, tổng công trình sư, thợ gia công chính xác, kỹ thuật viên phòng sạch. Đào tạo cần chuyển mạnh theo nhu cầu xã hội và đơn đặt hàng của doanh nghiệp.

Thứ sáu, đổi mới công cụ tài chính, tín dụng, chuyển trọng tâm từ ưu đãi thuế sang các công cụ dựa trên chi phí thực tế, kết nối các quỹ hiện có thành bộ công cụ thống nhất, phát triển tín dụng chuỗi cung ứng, cho vay dựa trên hợp đồng, đơn hàng và hiệu quả của doanh nghiệp.

Thứ bảy, tổ chức lại không gian phát triển theo các cụm liên kết ngành, hình thành các khu công nghiệp chuyên ngành có hạ tầng xử lý môi trường tập trung. Riêng với Phú Thọ, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị tỉnh phát huy lợi thế công nghiệp, vị trí liên kết vùng và mạng lưới doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng để phấn đấu trở thành một trung tâm công nghiệp hỗ trợ của cả nước.

Thứ tám, xây dựng hệ thống tiêu chí theo dõi, đánh giá, cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực nhà cung ứng quốc gia. "Không đo được thì khó có thể quản lý được", Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh.

Thy Hằng