Tránh tạo “khoảng trống” giám sát thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh phi tập trung

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng gồm 08 Chương, 54 Điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh (bao gồm thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC), quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, quản lý Nhà nước; không điều chỉnh các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm thuộc lĩnh vực tài chính.

Trong đó, một trong những nội dung đang nhận được sự quan tâm từ dư luận là việc định hình phạm vi điều chỉnh đối với thị trường phái sinh OTC.

Quan tâm đến nội dung này, tham gia góp ý xây dựng và hoàn thiện dự thảo luật tại Phiên họp toàn thể lần thứ 6 của Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội mới đây, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh cho rằng, dự thảo xác định phạm vi điều chỉnh bao gồm cả thị trường tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC. Tuy nhiên, ngay trong dự thảo luật lại quy định thị trường OTC thuộc phạm vi điều chỉnh của luật nếu thực hiện thông qua tổ chức trung gian, còn giao dịch trực tiếp giữa các bên không qua trung gian lại thực hiện theo pháp luật dân sự.

Theo đại biểu, cần làm rõ mối quan hệ giữa hai quy định này để đảm bảo tính thống nhất về phạm vi áp dụng. Việc phân định chỉ dựa vào tiêu chí có hoặc không có tổ chức trung gian có thể dẫn đến tình trạng cùng một loại hợp đồng nhưng lại chịu các yêu cầu khác nhau về báo cáo, giám sát và bảo vệ bên tham gia.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cần xác định rõ những nghĩa vụ quản lý tối thiểu áp dụng đối với các giao dịch OTC trực tiếp có quy mô lớn, tần suất cao hoặc có khả năng ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường.

“Điều này nhằm tránh tạo ra khoảng trống giám sát hoặc phát sinh tình trạng các chủ thể cố tình tổ chức giao dịch dưới hình thức hợp đồng dân sự để né tránh các điều kiện kinh doanh quy định trong luật”, đại biểu bày tỏ.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng lưu ý về nguyên tắc phân định thẩm quyền quản lý đối với các sản phẩm kết hợp nhiều yếu tố liên quan đến chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng. Đồng thời đề nghị, cần xác định rõ cơ quan chủ trì và cơ chế phối hợp liên ngành, tránh trường hợp doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục trùng lặp hoặc không xác định được cơ quan có trách nhiệm quản lý trực tiếp. Đối với giao dịch phái sinh do các tổ chức tín dụng cung cấp, cần đảm bảo tính thống nhất với phạm vi hoạt động được phép theo pháp luật chuyên ngành về ngân hàng.

Cùng với những nội dung đã nêu, phân tích cấu trúc quản lý tại một số Điều của dự thảo, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà cũng cho rằng, dự thảo đang trao quyền tự quản tương đối rộng cho Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm Thanh toán bù trừ. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi thiết kế cực kỳ chặt chẽ bởi các chủ thể vận hành thị trường đồng thời mang bản chất doanh nghiệp với lợi ích kinh doanh, nhưng lại được giao quyền giám sát và xử lý vi phạm của các thành viên.

Để khắc phục nguy cơ xung đột lợi ích tiềm ẩn, đại biểu đề nghị cụ thể hóa trong luật các yêu cầu về bộ phận giám sát độc lập, nhân sự không được kiêm nhiệm các vị trí có tính xung đột lợi ích, cơ chế báo cáo trực tiếp và kiểm tra định kỳ. Trong trường hợp các vụ việc vi phạm có liên quan trực tiếp đến cổ đông, thành viên hoặc đơn vị có quan hệ lợi ích với chính chủ thể vận hành thị trường, luật phải bắt buộc có cơ chế chuyển giao vụ việc cho cơ quan quản lý Nhà nước xem xét, xử lý.

Về việc ban hành các quy chế nghiệp vụ, theo đại biểu, cần phân loại rõ quy chế nào bắt buộc phải trình cơ quan quản lý Nhà nước chấp thuận trước, quy chế nào chỉ cần đăng ký. Những nội dung tác động trực tiếp đến tài sản và nghĩa vụ của nhà đầu tư như ký quỹ, xử lý mất khả năng thanh toán, xác lập giá thanh toán và thay đổi điều kiện giao dịch bắt buộc phải thuộc nhóm có cơ chế kiểm soát trước khi áp dụng.

Về tính độc lập của hạ tầng thị trường, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu Trung tâm Thanh toán bù trừ hoạt động độc lập với Sở Giao dịch hàng hóa cần được làm rõ trên các khía cạnh: tổ chức bộ máy, quyền quyết định, quản trị rủi ro và kiểm soát quyền sở hữu.

Liên quan đến nội dung về thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC, cho ý kiến thẩm tra sơ bộ tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước đó, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cũng đề xuất đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức, cơ chế quản trị và sự tham gia của Nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Tiếp tục hoàn thiện quyền, nghĩa vụ và quyền tự quản của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ phù hợp thực tiễn. Xác định rõ vai trò quản lý, kiểm tra, giám sát của Nhà nước.