Gỡ oan cho người bị mạo danh đứng tên doanh nghiệp “ma” thế nào?

Không thành lập, không điều hành doanh nghiệp nhưng bất ngờ phát hiện mình là người đại diện theo pháp luật của một công ty đang nợ thuế, thậm chí đứng trước nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh. Những trường hợp như vậy đang đặt ra câu hỏi về trách nhiệm xác minh và bảo vệ quyền lợi của người bị mạo danh.

Bỗng dưng thành người đại diện doanh nghiệp

Chia sẻ với báo chí, anh Đ.T.H. (TP.HCM) bất ngờ nhận được email của cơ quan thuế thông báo về việc sẽ áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh. Kiểm tra trên ứng dụng eTax Mobile, anh mới biết mình đang đứng tên người đại diện theo pháp luật của một doanh nghiệp mà bản thân chưa từng tham gia thành lập hay điều hành.

Doanh nghiệp này đang nợ thuế quá hạn hơn 18 triệu đồng, đã bị cưỡng chế ngừng sử dụng hóa đơn và thuộc diện không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Sau khi phát hiện sự việc, anh H. gửi phản ánh tới cơ quan thuế và được hướng dẫn làm đơn gửi cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan công an để xác minh. Điều khiến anh lo lắng là quá trình giải quyết có thể kéo dài, trong khi nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh vẫn hiện hữu.

Tương tự, anh Hoàng Hưng (Sầm Sơn, Thanh Hóa) cho biết đang rất lo lắng khi phát hiện mình đứng tên người đại diện theo pháp luật của một doanh nghiệp đang nợ thuế hơn 100 triệu đồng.

“Tôi thực sự đang mệt mỏi với rắc rối này, đặc biệt là nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh do khoản nợ thuế phát sinh từ doanh nghiệp mà tôi không hề biết”, anh Hưng ngậm ngùi chia sẻ.

Không chỉ phải tìm cách làm rõ việc thông tin cá nhân bị sử dụng trái phép, những người trong hoàn cảnh này còn phải đối diện với nguy cơ bị ảnh hưởng quyền lợi trong thời gian chờ cơ quan chức năng xác minh.

Mới đây, trao đổi với báo chí, đại diện Ban Nghiệp vụ thuế thuộc Cục Thuế cho biết, trong quá trình triển khai chiến dịch làm sạch mã số thuế, ngành thuế đã ghi nhận khoảng 4.000 phản ánh của người dân về việc bị mạo danh thông tin cá nhân để thành lập doanh nghiệp. Toàn bộ thông tin đã được chuyển tới cơ quan đăng ký kinh doanh để phối hợp xử lý.

Đại diện Cục Thuế cho biết, theo quy định hiện hành, cơ quan thuế cần có kết quả xác minh của cơ quan công an làm căn cứ xử lý những vấn đề liên quan đến mã số thuế, nghĩa vụ thuế và biện pháp tạm hoãn xuất cảnh đối với người bị mạo danh. Tuy nhiên, việc xác định một trường hợp có thực sự bị mạo danh hay không có thể mất thời gian, trong khi quyền lợi của người dân đang bị ảnh hưởng.

Trước thực tế này, ngành Thuế cho biết đang phối hợp nghiên cứu cơ chế “luồng xanh” nhằm tháo gỡ nhanh những trường hợp có dấu hiệu rõ ràng bị mạo danh. Theo hướng được đề xuất, sau khi tiếp nhận đơn trình báo, cơ quan công an có thể xác minh, đánh giá ban đầu mức độ rủi ro. Nếu có cơ sở cho thấy người dân thực sự bị mạo danh, thông tin có thể được chuyển nhanh sang cơ quan thuế để xem xét xử lý, trong khi quá trình xác minh đầy đủ vẫn tiếp tục.

Không thể để người bị mạo danh gánh hậu quả

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh câu chuyện này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, cần phân biệt giữa thông tin được ghi nhận trên hồ sơ đăng ký doanh nghiệp với trách nhiệm pháp lý thực tế của cá nhân có tên trong hồ sơ.

Một người được ghi nhận là đại diện theo pháp luật không đồng nghĩa có thể bỏ qua những chứng cứ cho thấy thông tin của họ đã bị sử dụng trái phép. Khi có dấu hiệu giả mạo, cơ quan có thẩm quyền cần kiểm tra nguồn gốc hồ sơ, phương thức đăng ký và các tài liệu liên quan để xác định bản chất sự việc.

Theo Luật sư Tuấn, không nên đặt toàn bộ gánh nặng chứng minh lên người phản ánh bị mạo danh. Những tài liệu quan trọng như hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, thông tin xác thực danh tính, phương thức nộp hồ sơ và dữ liệu quản lý đang được lưu giữ tại các cơ quan có thẩm quyền.

Do đó, việc xác minh cần có sự phối hợp giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và cơ quan công an, thay vì để người dân tự liên hệ từng nơi, bổ sung tài liệu và chờ đợi kết quả.

Dù vậy, yêu cầu xác minh chặt chẽ vẫn cần được bảo đảm. Bởi nếu chỉ dựa vào đơn trình báo để kết luận một cá nhân bị mạo danh, cơ chế này có thể bị lợi dụng nhằm né tránh nghĩa vụ thuế hoặc trách nhiệm pháp lý. Điều cần giải quyết là làm sao vừa xác minh đúng bản chất vụ việc, vừa hạn chế những bất lợi mà người thực sự bị mạo danh phải gánh chịu trong thời gian chờ kết luận.

Từ góc độ này, Luật sư Tuấn cho rằng cơ chế “luồng xanh” cần có tiêu chí nhận diện rõ ràng, quy trình kiểm tra thông tin ban đầu và trách nhiệm phối hợp cụ thể giữa các cơ quan. Những trường hợp có căn cứ đáng tin cậy về hành vi giả mạo, đặc biệt khi quyền xuất cảnh hoặc hoạt động nghề nghiệp đang bị ảnh hưởng, cần được ưu tiên xem xét.

Tuy nhiên, phải phân biệt việc xem xét biện pháp xử lý trong thời gian xác minh với kết luận cuối cùng về tính hợp pháp của hồ sơ doanh nghiệp và trách nhiệm đối với khoản nợ thuế. Mọi biện pháp đều phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật.

Để tránh phát sinh thêm thủ tục, Luật sư Tuấn đề xuất xác định rõ đầu mối tiếp nhận phản ánh, thời hạn phối hợp xử lý và trách nhiệm phản hồi cho người dân. Các cơ quan quản lý cần chủ động đối chiếu dữ liệu, thay vì yêu cầu người bị mạo danh liên tục cung cấp những thông tin đã có trong hệ thống.

Theo luật sư, về lâu dài, cần tăng cường xác thực danh tính trong đăng ký doanh nghiệp, phát hiện sớm hồ sơ bất thường và làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sử dụng trái phép thông tin người khác.

“Quan trọng hơn, việc xử lý phải hướng tới xác định đúng người thực hiện hành vi giả mạo, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người không liên quan. Không thể để doanh nghiệp không còn hoạt động, người đứng sau chưa được làm rõ, còn người bị lấy cắp danh tính tiếp tục phải giải trình về những nghĩa vụ mà họ không tạo ra”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhấn mạnh.