Từ vụ sai phạm tại Phú Minh Vina: Ai giám sát doanh nghiệp môi trường?

Việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố vụ án liên quan đến Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina (Phú Minh Vina), sau những phát hiện của Thanh tra Chính phủ, đang đặt ra vấn đề đáng quan tâm về hiệu quả quản lý hoạt động xử lý chất thải.

Đáng chú ý, đây là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xử lý chất thải, nhưng kết luận thanh tra lại chỉ ra hàng loạt vi phạm trong chính hoạt động này.

Theo kết luận của Thanh tra Chính phủ, từ năm 2023 đến hết tháng 3/2026, Phú Minh Vina báo cáo đã tiếp nhận, xử lý khoảng 199.295 tấn chất thải, trong đó hơn 86.544 tấn chất thải nguy hại.

Đáng chú ý, từ tháng 7/2025 đến tháng 6/2026, thông qua hợp đồng với một doanh nghiệp vận tải, khoảng 12.318 tấn chất thải từ nhà máy đã được vận chuyển qua 533 chuyến xe để đổ trái phép tại một số địa điểm thuộc Hà Nội và Phú Thọ.

Kết luận thanh tra cũng chỉ ra việc chuyển giao khoảng 10.582,8 tấn chất thải có dấu hiệu gây ô nhiễm môi trường; khoảng 1.160 tấn chất thải không được xử lý theo quy định, trong đó có 691,3 tấn chất thải nguy hại.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp được xác định đã tiếp nhận, xử lý vượt công suất được cấp phép hơn 31.215 tấn; vận hành lò đốt chất thải nguy hại ngoài danh mục được cấp phép và có chênh lệch lớn trong số liệu báo cáo. Thanh tra Chính phủ còn phát hiện dấu hiệu vi phạm về kế toán, thuế liên quan việc lập, sử dụng hai hệ thống sổ sách.

Từ những phát hiện trên, Thanh tra Chính phủ đã chuyển hồ sơ các nội dung có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra. Ngày 8/10, đại diện Công an tỉnh Phú Thọ xác nhận đã khởi tố vụ án và đang tiếp tục điều tra, làm rõ.

Theo các chuyên gia pháp lý, vụ việc không chỉ đặt ra câu hỏi về khối lượng chất thải bị đổ trái phép hay xử lý không đúng quy định, mà còn cho thấy sự cần thiết phải xem xét hiệu quả giám sát hoạt động của doanh nghiệp sau khi được cấp phép. Bởi nếu việc kiểm soát chủ yếu dựa vào hồ sơ, báo cáo mà thiếu đối chiếu với thực tế, những sai lệch về khối lượng tiếp nhận, vận chuyển và xử lý có thể không được phát hiện kịp thời.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh vấn đề này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, hoạt động xử lý chất thải, đặc biệt là chất thải nguy hại, đòi hỏi cơ chế giám sát chặt chẽ bởi những vi phạm có thể gây hậu quả lâu dài đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

“Giấy phép môi trường là căn cứ xác định phạm vi, công suất và các điều kiện mà doanh nghiệp phải tuân thủ. Nhưng được cấp phép không có nghĩa mọi hoạt động sau đó đều mặc nhiên đúng quy định. Điều quan trọng là phải kiểm soát được doanh nghiệp thực tế tiếp nhận bao nhiêu chất thải, xử lý bằng phương pháp nào và có đáp ứng các điều kiện được cấp phép hay không”, Luật sư Tuấn phân tích.

Theo Luật sư Tuấn, pháp luật về bảo vệ môi trường đã quy định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong quản lý, chuyển giao và xử lý chất thải. Vấn đề cần quan tâm là hiệu quả thực thi, nhất là khả năng theo dõi dòng chất thải sau khi rời khỏi cơ sở phát sinh.

Một doanh nghiệp xử lý có thể tiếp nhận chất thải từ nhiều cơ sở sản xuất. Nếu thông tin về khối lượng tiếp nhận, phương tiện vận chuyển, địa điểm và kết quả xử lý không được kiểm chứng, nguy cơ phát sinh vi phạm sẽ khó được nhận diện sớm.

Đặc biệt, việc Phú Minh Vina bị xác định tiếp nhận, xử lý vượt công suất được cấp phép hơn 31.215 tấn đặt ra yêu cầu rà soát hiệu quả kiểm soát công suất thực tế của các cơ sở xử lý chất thải. Bởi công suất không chỉ là thông số trên giấy phép mà còn gắn với năng lực kỹ thuật và các điều kiện bảo vệ môi trường.

Luật sư Tuấn cho rằng, cần tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát hoạt động vận chuyển, tiếp nhận và xử lý chất thải. Thông tin về nguồn phát sinh, khối lượng, phương tiện vận chuyển và cơ sở tiếp nhận cần được ghi nhận, kết nối để phục vụ kiểm tra, đối chiếu.

“Giám sát không thể chỉ dừng ở việc doanh nghiệp báo cáo đã xử lý bao nhiêu tấn chất thải. Cần có cơ chế kiểm chứng khối lượng thực tế được xử lý, phương pháp xử lý và nơi tiếp nhận cuối cùng. Nếu không kiểm soát được hành trình của chất thải, nguy cơ chuyển giao hoặc đổ bỏ trái phép vẫn có thể xảy ra”, Luật sư Tuấn nhận định.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Tuấn lưu ý, doanh nghiệp xử lý chất thải phải tuân thủ các điều kiện hoạt động, nội dung giấy phép và quy định về bảo vệ môi trường. Cơ quan quản lý có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra, giám sát theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được giao.

Khi xảy ra vi phạm, trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân phải được xác định trên cơ sở hành vi, nghĩa vụ pháp lý và các căn cứ tương ứng với từng hình thức xử lý. Riêng việc khởi tố vụ án là bước tố tụng để điều tra dấu hiệu tội phạm, chưa đồng nghĩa với kết luận cuối cùng về trách nhiệm hình sự của những người liên quan.

Cùng với việc xử lý vi phạm, theo Luật sư Tuấn, hoạt động hậu kiểm cần tập trung vào những cơ sở có nguy cơ cao, nhất là doanh nghiệp tiếp nhận khối lượng chất thải lớn, hoạt động liên tỉnh hoặc xử lý chất thải nguy hại. Kiểm tra phải đi vào hoạt động thực tế, thay vì chỉ đánh giá tính đầy đủ của hồ sơ.

Một vấn đề khác cần quan tâm là sự công bằng trong cạnh tranh. Doanh nghiệp đầu tư công nghệ xử lý, vận hành đúng quy chuẩn và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ môi trường phải bỏ ra chi phí đáng kể. Nếu có đơn vị cố tình cắt giảm chi phí bằng cách xử lý không đúng quy định hoặc đổ bỏ chất thải trái phép, họ có thể tạo ra lợi thế về giá dịch vụ từ chính hành vi vi phạm, gây bất lợi cho những doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Luật sư Tuấn cho rằng, việc tăng cường giám sát không chỉ nhằm ngăn ngừa ô nhiễm mà còn góp phần bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ xử lý chất thải.

“Doanh nghiệp làm đúng phải được cạnh tranh bằng công nghệ, chất lượng dịch vụ và hiệu quả quản trị, chứ không thể chịu bất lợi trước những đơn vị tìm cách giảm chi phí bằng việc vi phạm pháp luật. Giám sát hiệu quả và xử lý nghiêm sai phạm không chỉ bảo vệ môi trường mà còn bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn chân chính”, Luật sư Tuấn nhấn mạnh.