Liên kết cùng doanh nghiệp đào tạo bán dẫn

Theo Quyết định 1017/QĐ-TTg, đến năm 2030 Việt Nam cần đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên cho công nghiệp bán dẫn. Trong đó, ít nhất 15.000 người làm việc trong khâu thiết kế, 35.000 người cho sản xuất, đóng gói, kiểm thử, cùng 1.300 giảng viên được đào tạo chuyên sâu. Mục tiêu này đặt mô hình đào tạo quốc tế tại Việt Nam trước một yêu cầu khác hẳn trước đây.

Từ kinh tế sang kỹ thuật

Các ngành kinh tế, tài chính, xã hội nhân văn từ lâu đã là mảng trụ cột trong đầu tư giáo dục quốc tế của các nước nói tiếng Anh tại Việt Nam. Vương quốc Anh hiện là đối tác lớn nhất của Việt Nam về số chương trình giáo dục xuyên quốc gia (TNE).

Ông Joshua Ashworth, Giám đốc Thương mại và Đầu tư tại Đại sứ quán Vương quốc Anh ở Hà Nội, kỳ vọng đào tạo nhân lực công nghệ cao sẽ trở thành trung tâm của quan hệ kinh tế song phương trong 5 năm tới. “Nghiên cứu và phát triển (R&D) sẽ là mảng đầu tiên mà hai quốc gia nên thúc đẩy. Vương quốc Anh có các trường đại học hàng đầu về bán dẫn như Imperial College London. Không có lý do gì để không hợp tác với các trường ở Việt Nam như Đại học Bách khoa Hà Nội để cùng nhau xây dựng sự hợp tác”, ông Joshua Ashworth nhấn mạnh.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, đến tháng 6/2024, cả nước có 369 chương trình liên kết đào tạo với nước ngoài, trong đó khoảng 120 chương trình hợp tác với các trường của Vương quốc Anh. Thống kê theo nhóm ngành gần nhất mà Bộ công bố, kinh tế và quản lý chiếm 64% số chương trình liên kết, riêng quản trị kinh doanh chiếm 85 trên tổng số 408 chương trình.

Mô hình TNE thành công vì dễ nhân rộng trong chuyển giao chương trình đào tạo, cấp bằng hay đội ngũ giảng viên. Các trường đại học nước ngoài có thể chuyên giao giáo trình, tiêu chuẩn kiểm định và cấp bằng; còn phần lớn việc giảng dạy có thể diễn ra ngay tại trong nước.

Ngược lại, đào tạo vi điện tử khó vận hành theo cách đó. Một chương trình bán dẫn ngoài lý thuyết cần phần mềm thiết kế điện tử, thiết bị đo kiểm, phòng sạch ở một số khâu, giảng viên có kinh nghiệm nghiên cứu. Chi phí ước tính có thể lên tới hàng trăm triệu USD cho một phòng lab cỡ trung bình. Liên kết đào tạo chặt chẽ với doanh nghiệp để sinh viên tiếp xúc quy trình công nghiệp cũng là một bài toán khó.

Liên kết đào tạo cùng doanh nghiệp

Tại Việt Nam, mảng bán dẫn đã manh nha cho thấy một mô hình đào tạo nhân lực gắn chặt với vai trò doanh nghiệp của các nước như Mỹ, Hàn Quốc,…

Theo ông Lê Quang Đạm, Tổng Giám đốc Marvell Việt Nam, mô hình đào tạo này đang chứng minh hiệu quả. “Xét về đào tạo nhân lực, mô hình tôi thấy phổ biến hơn ở Việt Nam là đầu tư thông qua doanh nghiệp”, ông Đạm chia sẻ.

Theo ông Đạm, doanh nghiệp sẽ ký kết hợp tác với một trường hoặc trung tâm đào tạo, rồi đưa chương trình riêng của mình vào cho nhóm sinh viên năm thứ ba, năm thứ tư hoặc người vừa tốt nghiệp. Mỗi khóa kéo dài 3, 6 hoặc 9 tháng và kết thúc bằng chứng chỉ.

Tuy nhiên, nhu cầu thiết thực của các doanh nghiệp cho thấy một khó khăn của các chương trình đào tạo đại học thông thường. “Chương trình đào tạo ở bậc đại học có một thách thức là nó không tự động tạo ra kinh nghiệm thực tế”, ông Nguyễn Thanh Yên, Tổng Giám đốc CoAsia Semi Việt Nam, cho biết.

Theo ông Yên, nhu cầu tuyển kỹ sư mới ra trường của một công ty thiết kế chip thường không nhiều, nên doanh nghiệp không có nhiều lý do đặt hàng đối tác đào tạo liên tục và số lượng lớn, ngoại trừ một số tập đoàn lớn như Samsung... “Vấn đề không phải là chúng ta có sinh viên hay năng lực đào tạo hay không, mà nằm ở chỗ công ty nào sẵn sàng tuyển sinh viên mới ra trường với số lượng lớn”, ông Yên nhấn mạnh.

Tuy nhiên, xu hướng đó đang dần thay đổi. Ông Đạm cho rằng nhu cầu nhân sự công nghệ bán dẫn đang có xu hướng lớn hơn so với dự tính trước đây. “Tốc độ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) đang vượt xa dự báo trước đây, khiến thị trường bán dẫn mở rộng trên toàn chuỗi, từ thiết kế tới sản xuất. Số sinh viên đăng ký các ngành liên quan năm nay cũng tăng khá tốt”, ông Đạm chia sẻ.

Dù vậy, chính sách cũng đang chậm hơn nhịp thị trường. Luật Thuế thu nhập cá nhân sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, miễn thuế 5 năm cho nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao, trong đó có lĩnh vực chip bán dẫn. Tuy nhiên, tiêu chí xác định ai là nhân lực công nghệ cao vẫn chưa rõ ràng. Theo ông Đạm, doanh nghiệp tại TP HCM và nhiều địa phương khác vẫn chưa nhận được hướng dẫn triển khai, dù ông đã nhiều lần trao đổi với lãnh đạo thành phố và các sở, ngành.

Ngoài ra, các cơ sở đào tạo trong nước cũng có thể gắn chương trình đào tạo với cơ hội việc làm cụ thể, kể cả đưa sinh viên sang Hàn Quốc hoặc Đài Loan (Trung Quốc)... học tập, trao đổi rồi làm việc tại đó để lấy kinh nghiệm và nâng cao trình độ chuyên môn.

“Mảng thiết kế chip luôn có nhu cầu tuyển kỹ sư có kinh nghiệm. Nhưng nếu sinh viên công nghệ bán dẫn mới ra trường không có chỗ làm, sẽ chẳng có nguồn kỹ sư kinh nghiệm sau này. Đấy là một tử huyệt,” ông Nguyễn Thanh Yên cảnh báo.