Đổi mới sáng tạo để tăng trưởng bền vững

Hạnh Lê 18/10/2026 03:22

Đổi mới sáng tạo cần gắn chặt hơn với năng suất, nhu cầu và hình thành năng lực cạnh tranh mạnh hơn để doanh nghiệp tăng trưởng bền vững.

Quá trình chuyển dịch mô hình phát triển của nền kinh tế, mô hình tăng trưởng của doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo được định vị trở thành một trong những năng lực cốt lõi giúp doanh nghiệp tồn tại, thích ứng cạnh tranh và phát triển bền vững tư duy.

Sử dụng hiệu quả các nguồn lực

Đề cập đến quá trình chuyển dịch tất yếu đang diễn ra, ông Bùi Minh Giáp - Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) tại Việt Nam cho biết: Khi dư địa huy động thêm lao động, vốn và đất đai thu hẹp, tăng trưởng trong thời gian tới cần đến từ việc mỗi người lao động tạo ra nhiều giá trị hơn, mỗi đồng vốn được sử dụng tốt hơn và nguồn lực “chảy” tới các ngành, doanh nghiệp hoạt động có năng suất cao hơn.

cong-nghe-1-(1).jpg — Tích hợp công nghệ hiện đại vào dây chuyền giúp doanh nghiệp có thể tăng năng suất lao động và sản lượng sản xuất (ảnh: Đ.H)

Trong mô hình tăng trưởng mới, năng suất cần trở thành động lực trung tâm. Gắn liền là việc chuyển mạnh từ mở rộng đầu vào sang dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.

Theo ông Bùi Minh Giáp, năng suất không đơn thuần là làm việc nhiều hơn hay nhanh hơn. Năng suất phản ánh chất lượng của cả hệ sinh thái kinh tế. Yếu tố quan trọng này phụ thuộc vào công nghệ, quản trị, kỹ năng lao động, khả năng tiếp cận vốn, đất đai, hạ tầng và thị trường, cũng như chất lượng thể chế và mức độ cạnh tranh.

Với tinh thần đó, ông Bùi Minh Giáp cho rằng, năng suất cần trở thành tiêu chí quan trọng trong thiết kế và đánh giá chính sách. Thành công không chỉ được đo bằng số vốn huy động, dự án phê duyệt hay doanh nghiệp được hỗ trợ, mà bằng mức độ cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và năng suất của nền kinh tế.

Trong mối quan hệ giữa đổi mới sáng tạo và năng suất, chuyên gia nhấn mạnh: Hai yếu tố này cần gắn chặt hơn với nhau và với nhu cầu của doanh nghiệp. Đổi mới không chỉ là công nghệ cao, AI, bán dẫn, R&D hay bằng sáng chế.

Đổi mới sáng tạo với phần lớn doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể bắt đầu từ quy trình sản xuất tốt hơn, phần mềm quản lý, tự động hóa một số công đoạn, cải tiến thiết kế sản phẩm, tiết kiệm năng lượng và nguyên liệu, hoặc nâng cao chất lượng quản trị. Mỗi cải tiến có thể nhỏ, nhưng nếu được hàng trăm nghìn doanh nghiệp triển khai, tác động cộng hưởng đối với năng suất toàn nền kinh tế sẽ rất lớn.

Trong quá trình này, bên cạnh đầu tư vào công nghệ tiên tiến và nghiên cứu mới, Việt Nam cần chú trọng phổ biến, ứng dụng và tăng khả năng hấp thụ công nghệ trong doanh nghiệp. Đồng thời, dịch chuyển chính sách từ chú trọng đầu vào sang chú trọng kết quả.

Theo đó, không chỉ hỏi đã chi bao nhiêu cho R&D mà phải xem bao nhiêu doanh nghiệp đã cải thiện công nghệ và năng suất. Không chỉ đếm các trung tâm đổi mới sáng tạo, mà đánh giá mức độ doanh nghiệp sử dụng và hưởng lợi. Không chỉ thống kê sáng chế, mà xem bao nhiêu sáng chế được thương mại hóa, tạo doanh thu, xuất khẩu và việc làm năng suất cao.

“Đổi mới chỉ tạo giá trị kinh tế khi được chuyển hóa thành năng suất cao hơn, sản phẩm tốt hơn và năng lực cạnh tranh mạnh hơn” - Chuyên gia Kinh tế trưởng ADB chỉ rõ.

Bước chuyển về chính sách

Trao đổi về những thay đổi quan trọng trong chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, TS Nguyễn Đắc Bình Minh - Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia nhấn mạnh: Việt Nam đang chuyển từ chính sách truyền thống sang một hệ thống gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp và thị trường.

ts-minh(1).jpg — TS Nguyễn Đắc Bình Minh - Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia

Bước chuyển giao từ mô hình quản lý để tránh rủi ro, tập trung vào đầu vào nghiên cứu với nhà nước đóng vai trò chủ đạo, đề cao tính an toàn sang mô hình mới tập trung vào quản trị rủi ro tạo không gian đổi mới, hướng đến toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò động lực chính. Đổi mới sáng tạo được khuyến khích theo hướng chấp nhận thử nghiệm, bất định và thất bại. Cơ chế chính sách hiện nay đã bảo vệ cho rủi ro này.

Từ chỗ là đối tượng thụ hưởng, doanh nghiệp là chủ thể trung tâm của đổi mới sáng tạo. Bởi vậy, theo TS Nguyễn Đắc Bình Minh, đổi mới sáng tạo hiện là chính sách phát triển doanh nghiệp, không chỉ là chính sách khoa học.

Tuy cơ chế, chính sách đã có nhiều thay đổi quan trọng, song các chuyên gia cũng nhận định, thách thức lớn hiện nay là biến đổi mới sáng tạo thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp. Để hoá giải thách thức, trước hết cần xóa bỏ định kiến cho rằng phát triển bền vững hay đổi mới sáng tạo chỉ dành cho các tập đoàn lớn hoặc doanh nghiệp có nguồn lực tài chính. Thực tế, mọi doanh nghiệp, kể cả hộ kinh doanh, đều có thể đổi mới và thực hiện các giải pháp phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần lựa chọn công nghệ phù hợp. Một giải pháp phù hợp, chi phí hợp lý giải quyết đúng bài toán thực tế của doanh nghiệp có thể tạo ra hiệu quả lớn hơn công nghệ cao đắt đỏ. Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết nhà nước - doanh nghiệp - trường đại học/nhà khoa học và mô hình đổi mới sáng tạo mở, đưa các bài toán của doanh nghiệp với tri thức từ trường đại học và giải pháp từ các startup. Quá trình này cần sự đồng hành, hỗ trợ của các cơ chế chính sách khuyến khích của Nhà nước.

Hạnh Lê