Thương mại hóa tài sản trí tuệ: Đòn bẩy giúp startup Việt đưa nghiên cứu khoa học ra thị trường

Biến tri thức thành tài sản kinh doanh

Trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, một công nghệ mới hay kết quả nghiên cứu có giá trị chỉ thực sự phát huy tiềm năng khi được ứng dụng vào thực tiễn, giải quyết nhu cầu của khách hàng và tạo ra doanh thu. Đây cũng là lý do thương mại hóa tài sản trí tuệ ngày càng được quan tâm, nhất là đối với các startup phát triển dựa trên nền tảng khoa học và công nghệ.

Tại Hội thảo khoa học SIEV lần thứ II năm 2026 do Trường Đại học Nguyễn Tất Thành phối hợp với các cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp và doanh nghiệp tổ chức, vấn đề đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường được đặt trong mối liên hệ với sự phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam.

Với chủ đề “Sở hữu trí tuệ và thương mại hóa trong hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Việt Nam: Động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tri thức”, hội thảo tập trung trao đổi về quản trị tài sản trí tuệ, định giá công nghệ, chuyển giao kết quả nghiên cứu và xây dựng doanh nghiệp từ nền tảng khoa học. Chương trình tiếp nối kỳ tổ chức năm 2025, với 121 bài tóm tắt khoa học, ba tham luận toàn thể và 29 báo cáo thuộc năm tiểu ban chuyên môn.

Theo PGS.TS. Trần Thị Hồng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, trong nền kinh tế tri thức, năng lực cạnh tranh ngày càng gắn với khả năng sáng tạo, làm chủ công nghệ và chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giá trị kinh tế, xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở nghiên cứu không chỉ chú trọng công bố khoa học mà còn cần quan tâm đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, khả năng ứng dụng và phương án khai thác thành quả sáng tạo.

Với startup, tài sản trí tuệ có thể trở thành nền tảng tạo khác biệt trên thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng lợi thế cạnh tranh và mở rộng cơ hội hợp tác. Tuy nhiên, để biến một kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng thương mại hóa, doanh nghiệp cần giải quyết đồng thời bài toán công nghệ, nhu cầu thị trường, nguồn vốn và mô hình kinh doanh, PGS.TS. Trần Thị Hồng nhận định.

Từ phòng nghiên cứu đến nhu cầu khách hàng

Một trong những rào cản lớn của startup công nghệ là khoảng cách giữa khả năng kỹ thuật và nhu cầu thực tế. Một giải pháp có thể đáp ứng các tiêu chí nghiên cứu nhưng vẫn khó đưa ra thị trường nếu chi phí triển khai quá cao, chưa phù hợp với thói quen người dùng hoặc chưa chứng minh được hiệu quả kinh tế.

Tại SIEV-2026, tham luận về định giá và vốn hóa tài sản trí tuệ của ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng miền Nam Cục Sở hữu trí tuệ, Phó Chủ tịch Hội Sáng chế Việt Nam, đề cập vai trò của định giá trong chuyển giao công nghệ, cấp phép khai thác và hợp tác đầu tư. Đây là cơ sở quan trọng để các bên xác định giá trị tài sản, xây dựng phương án hợp tác và đàm phán quyền lợi.

Đối với startup, định giá tài sản trí tuệ không đơn thuần là xác định giá trị của một sáng chế hay công nghệ. Giá trị thương mại còn phụ thuộc vào mức độ hoàn thiện của sản phẩm, khả năng giải quyết vấn đề, quy mô thị trường, tiềm năng doanh thu và năng lực triển khai. Vì vậy, nhà sáng lập cần xác định khách hàng mục tiêu, kiểm chứng nhu cầu và làm rõ lợi ích mà sản phẩm mang lại ngay từ giai đoạn đầu.

Trường hợp PHX Smart School được giới thiệu tại hội thảo cho thấy tiềm năng ứng dụng Internet vạn vật (IoT) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý trường học, theo dõi phương tiện đưa đón học sinh và hỗ trợ điểm danh. Thay vì chỉ chứng minh khả năng công nghệ, các giải pháp hướng đến những nhu cầu cụ thể trong hoạt động giáo dục, qua đó mở ra cơ hội phát triển sản phẩm và mô hình kinh doanh.

Từ góc độ khởi nghiệp, việc có doanh nghiệp tham gia sớm vào quá trình phát triển công nghệ giúp nhóm nghiên cứu nhận diện những yêu cầu thực tế, thử nghiệm sản phẩm và điều chỉnh phương án triển khai. Cách tiếp cận này cũng giúp startup đánh giá chi phí, khả năng mở rộng và mức độ sẵn sàng chi trả của khách hàng trước khi đầu tư nguồn lực lớn.

Đại học mở đường cho doanh nghiệp công nghệ

Các trường đại học sở hữu đội ngũ nghiên cứu, cơ sở vật chất và nguồn tri thức chuyên môn, tạo điều kiện hình thành những công nghệ có tiềm năng thương mại. Tuy nhiên, để kết quả nghiên cứu trở thành sản phẩm và doanh nghiệp, nhà trường cần có cơ chế kết nối với thị trường, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp.

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Văn Thành, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kiên Giang, giới thiệu mô hình RIST-B gồm năm thành tố: nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, truyền thông lan tỏa và xây dựng thương hiệu. Hai trường hợp “Cá cơm xanh” và “BanaGut” được sử dụng để phân tích quá trình phát triển kết quả nghiên cứu thành dự án khởi nghiệp trong môi trường đại học.

Mô hình này cho thấy hoạt động nghiên cứu cần được gắn với phát triển sản phẩm, tiếp cận người dùng và xây dựng thương hiệu ngay từ đầu. Để làm được điều đó, các nhóm nghiên cứu cần được hỗ trợ đánh giá tiềm năng thị trường, hoàn thiện công nghệ, xác lập quyền sở hữu trí tuệ và tìm kiếm đối tác có khả năng tổ chức sản xuất, phân phối.

Một hướng đi là hình thành doanh nghiệp spin-off từ trường đại học, cho phép nhóm nghiên cứu tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển và khai thác công nghệ. Tuy nhiên, không phải kết quả nghiên cứu nào cũng cần thành lập doanh nghiệp mới. Tùy đặc điểm công nghệ và thị trường, các bên có thể lựa chọn cấp phép sử dụng, chuyển giao công nghệ, hợp tác với doanh nghiệp hiện hữu hoặc thành lập startup để phát triển sản phẩm.

Việc lựa chọn phương án phù hợp cần căn cứ vào quyền sở hữu, khả năng triển khai, nhu cầu thị trường và hiệu quả kinh tế dự kiến. Đây cũng là cơ sở để hạn chế tình trạng công nghệ có tiềm năng nhưng thiếu nguồn lực phát triển, hoặc doanh nghiệp gặp vướng mắc khi xác định quyền khai thác kết quả nghiên cứu.

Hoàn thiện cơ chế, khơi thông nguồn lực trí tuệ

Khung chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang tạo thêm cơ sở cho hoạt động thương mại hóa tại Việt Nam. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo định hướng thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ.

Bên cạnh đó, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/10/2025. Điều 27 quy định về thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua nhiều hình thức, gồm chuyển nhượng, chuyển giao quyền sử dụng, kinh doanh dịch vụ, hợp tác, liên doanh, liên kết, thành lập doanh nghiệp và tự khai thác, sử dụng kết quả.

Các quy định này mở ra nhiều phương án khai thác thành quả nghiên cứu, đồng thời đặt ra yêu cầu về quản lý, công khai và minh bạch đối với kết quả sử dụng ngân sách nhà nước. Với trường đại học và startup, việc xác định rõ chủ sở hữu, quyền khai thác và cơ chế phân chia lợi ích ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng trong hạn chế tranh chấp, tạo niềm tin và thúc đẩy hợp tác.

Tại phiên trao đổi chuyên môn của SIEV-2026, đại diện cơ quan quản lý địa phương, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp cùng thảo luận về kết nối cung cầu công nghệ, điều kiện tiếp nhận công nghệ và những rào cản khiến kết quả nghiên cứu khó tiếp cận thị trường. Các vấn đề được đặt ra cho thấy thương mại hóa cần sự phối hợp của nhiều chủ thể, thay vì chỉ dựa vào nỗ lực của nhà khoa học.

Trong chuỗi liên kết này, doanh nghiệp cần tham gia xác định bài toán công nghệ, phối hợp thử nghiệm và đánh giá hiệu quả sử dụng. Các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp có thể kết nối dự án với cố vấn, nhà đầu tư, đối tác sản xuất và khách hàng tiềm năng; trong khi cơ quan quản lý tạo điều kiện về cơ chế và kết nối nguồn lực.

Kết nối nghiên cứu với thị trường để tạo giá trị

Để tài sản trí tuệ trở thành động lực phát triển startup, hoạt động bảo hộ cần đi cùng đánh giá thị trường, hoàn thiện mô hình kinh doanh, huy động vốn và tổ chức sản xuất. Một sáng chế hay công nghệ chỉ tạo được lợi thế khi doanh nghiệp chứng minh được giá trị sử dụng, khả năng thương mại và hướng phát triển lâu dài.

Với startup, điều quan trọng là trả lời rõ sản phẩm giải quyết vấn đề gì, khách hàng sẵn sàng trả tiền cho giá trị nào và doanh nghiệp có thể duy trì lợi thế cạnh tranh ra sao. Với trường đại học, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện cơ chế quản trị tài sản trí tuệ, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và hỗ trợ nhóm nghiên cứu tiếp cận nguồn lực thương mại hóa.

SIEV-2026 góp phần tạo diễn đàn để các chủ thể trong hệ sinh thái trao đổi kinh nghiệm, nhận diện điểm nghẽn và tìm kiếm hướng hợp tác thực tiễn. Khi tri thức được kết nối với nhu cầu thị trường, kết quả nghiên cứu có thêm cơ hội phát triển thành sản phẩm, doanh nghiệp công nghệ và mô hình kinh doanh tạo giá trị gia tăng.

Về lâu dài, hiệu quả thương mại hóa không chỉ được đánh giá qua số lượng sáng chế hay startup được thành lập, mà còn thể hiện ở khả năng ứng dụng công nghệ, tạo doanh thu, mở rộng thị trường và đóng góp cho xã hội. Xây dựng được chuỗi liên kết hiệu quả từ nghiên cứu đến thị trường sẽ giúp startup Việt khai thác tốt hơn nguồn lực trí tuệ, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và tạo nền tảng cho tăng trưởng dựa trên công nghệ.