Chi phí nguyên liệu bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp ngành điều

Theo ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), năm 2025 ngành điều Việt Nam đã đạt một dấu mốc rất đáng ghi nhận trong lịch sử phát triển của ngành, với khoảng 798 nghìn tấn nhân điều xuất khẩu, kim ngạch trên 5,4 tỷ USD - lớn nhất từ trước đến nay và giúp Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế là quốc gia chế biến và xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới năm thứ 19 liên tiếp, chiếm trên 80% tổng sản lượng nhân điều xuất khẩu của toàn cầu. Đây là kết quả của cả một quá trình nhiều năm xây dựng và phát triển.

Giá điều thô tăng, doanh nghiệp chịu sức ép kép

Kết quả năm trước cùng đà tăng trưởng trong 9 tháng đầu năm nay tạo cơ sở cho kì vọng ngành điều hoàn thành mục tiêu năm 2026. Theo đó, 9 tháng đầu năm 2026, lượng nhân điều xuất khẩu của Việt Nam tăng 3,52%, kim ngạch tăng 7,35% so với cùng kỳ năm 2025. Giá trị xuất khẩu tăng nhanh hơn sản lượng là tín hiệu tích cực đối với ngành hàng.

Dù vậy, để đạt được 2 cột mốc trên, doanh nghiệp không chỉ cần thị trường tiêu thụ ổn định mà còn phải giải quyết bài toán chi phí nguyên liệu.

Theo đó, chi phí nguyên liệu vẫn là gánh nặng với các doanh nghiệp chế biến. Giá điều thô nhập khẩu tháng 1/2026 bình quân đạt 1.541,47 USD/tấn, sau đó đã tăng lên 1.689,66 USD/tấn vào tháng 4. Đến tháng 9, giá vẫn ở mức 1.537,29 USD/tấn. Trong khi đó, 9 tháng năm 2026, Việt Nam nhập khẩu hơn 2,77 triệu tấn điều thô, trị giá trên 4,43 tỉ USD. Campuchia cung cấp gần 1,1 triệu tấn, còn Bờ Biển Ngà cung cấp hơn 561.000 tấn.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Vũ Thái Sơn, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Long Sơn nhận định: "Hiện nay, sản lượng xuất khẩu điều nhân của Việt Nam chiếm khoảng 70% sản lượng xuất khẩu của thế giới, gần như Việt Nam có thể quyết định được giá bán. Nhưng nghịch lý lâu nay là doanh nghiệp Việt lại đang bị ép giá, dẫn đến giá điều nhân có tăng nhưng không tăng nhiều, biên lợi nhuận khá thấp. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp bị thua lỗ do giá điều thô mua cao trong khi điều nhân bán ra lại không cân đối được".

Theo Vinacas, ngành điều trong nước hiện nay chỉ trồng được khoảng 15% nguyên liệu, còn lại 85% phải nhập khẩu từ châu Phi, Campuchia và Indonesia. Châu Phi mấy năm nay đã thúc đẩy sản xuất tại chỗ, lượng điều nhập khẩu về Việt Nam không còn dồi dào như trước dẫn đến các doanh nghiệp Việt Nam cạnh tranh để mua nguyên liệu đủ cho sản xuất, đẩy giá nguyên liệu lên cao và làm giảm hiệu quả kinh doanh. Campuchia năm nay xuất về Việt Nam khoảng 1,1 triệu tấn thô, nếu họ cũng có chính sách hạn chế xuất khẩu thô và ưu tiên sản xuất tại chỗ thì chắc chắn ngành điều trong nước sẽ gặp khó khăn hơn nữa.

Không chỉ vậy, ngành điều năm 2026 còn đối mặt áp lực từ môi trường quốc tế - chính sách thuế quan thay đổi, các rào cản thương mại ngày càng nhiều, chi phí vận tải, logistics và tài chính biến động, kinh tế thế giới có nhiều biến động. Tất cả những yếu tố đó đang tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng điều từ vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến cho đến thương mại và người tiêu dùng cuối cùng.

Chuyển hướng chế biến sâu, nâng giá trị xuất khẩu

Do đó, Chủ tịch Vinacas đánh giá, điều quan trọng không còn chỉ là chúng ta sản xuất, chế biến được bao nhiêu tấn nhân điều xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là mỗi tấn nhân điều đó tạo ra bao nhiêu giá trị.

Chủ tịch Vinacas cho rằng, doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ chế biến sâu, phát triển nhân điều rang, chiên, tẩm gia vị, hạt hỗn hợp và các sản phẩm phục vụ ngành thực phẩm. Thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá và số lượng, ngành điều phải nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu và đáp ứng tốt hơn nhu cầu người tiêu dùng.

Ông Công cũng nhấn mạnh việc tăng cường liên kết giữa người trồng điều, nhà cung cấp nguyên liệu, nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu.

Truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và chia sẻ thông tin thị trường sẽ ngày càng quan trọng.

“Muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì đi cùng nhau” - ông Công dẫn câu nói quen thuộc để nhấn mạnh yêu cầu hợp tác trong toàn chuỗi giá trị.

Theo ông, ngành điều Việt Nam muốn giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế thì phải chủ động thay đổi trước khi những tiêu chuẩn mới buộc doanh nghiệp thay đổi.

Đồng tình, ông Trần Ngọc Hải, đại diện Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương cũng cho rằng, trong bối cảnh mới, ngành điều cần chuyển mạnh từ xuất khẩu số lượng sang xuất khẩu chất lượng, chuyển từ bán sản phẩm sẵn có sang cung ứng giải pháp giá trị gia tăng cho thị trường toàn cầu. Bên cạnh đó, ngành điều cần đổi mới phương thức tiếp cận thị trường thông qua thương mại điện tử xuyên biên giới và chuỗi cung ứng bền vững.