Chuyển tư duy, nâng tầng giá trị

Điều đó đồng nghĩa vai trò của doanh nhân cũng phải thay đổi.

Tự “làm nhiều hơn” đến “tạo giá trị cao hơn”

Chín tháng đầu năm 2026, GDP Việt Nam tăng 9,01% - một kết quả rất đáng ghi nhận trong bối cảnh thế giới nhiều bất định. Nhưng phía sau con số tăng trưởng cao ấy vẫn có những tín hiệu đáng suy nghĩ: gần 149.700 doanh nghiệp được thành lập mới, trong khi hơn 48.700 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng tới 118,8% so với cùng kỳ. Những con số đó cho thấy sức sống mạnh mẽ của nền kinh tế, nhưng đồng thời phản ánh quá trình sàng lọc rất khắc nghiệt.

Thách thức lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không còn đơn giản là làm thế nào để lớn hơn, mà là làm thế nào để có giá trị hơn.

Trong nhiều thập niên, Việt Nam đã thành công với mô hình tăng trưởng dựa trên lao động cạnh tranh, đầu tư, xuất khẩu và hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng World Bank chỉ ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: nhóm doanh nghiệp có vốn nước ngoài và gắn với chuỗi giá trị toàn cầu chỉ chiếm khoảng 5% số doanh nghiệp nhưng tạo ra khoảng một nửa giá trị gia tăng, việc làm và 73% xuất khẩu. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp nội địa còn phân mảnh, năng suất thấp và chỉ khoảng 17% doanh nghiệp hoàn toàn trong nước tham gia xuất khẩu.

Nói cách khác, chúng ta đã tham gia rất sâu vào nền kinh tế toàn cầu, nhưng phần giá trị mà doanh nghiệp Việt thực sự làm chủ vẫn còn khiêm tốn. Đây chính là giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ.

Doanh nhân phải trở thành người kiến tạo năng lực phát triển

Tôi cho rằng doanh nhân Việt Nam thế hệ mới cần chuyển từ tư duy khai thác cơ hội sang kiến tạo năng lực.

Khai thác cơ hội là nhìn thấy thị trường đang cần gì để bán. Kiến tạo năng lực là xây dựng công nghệ, con người, thương hiệu và hệ sinh thái để tạo ra thứ mà thị trường tương lai sẽ cần. Hai cách tiếp cận tưởng giống nhau nhưng tạo ra hai nền kinh tế rất khác nhau.

Nghị quyết 68 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp, ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và năng suất lao động khu vực tư nhân tăng bình quân 8,5-9,5% mỗi năm.

Theo tôi, 2 triệu doanh nghiệp là điều kiện cần; 2 triệu doanh nghiệp tạo được bao nhiêu giá trị mới mới là điều kiện đủ. Chúng ta không chỉ cần thêm doanh nghiệp. Chúng ta cần thêm những doanh nghiệp có khả năng giải quyết những bài toán mà hôm nay Việt Nam còn phải mua lời giải từ nước ngoài.

Trong thế giới BANI (mong manh, lo âu, phi tuyến tính và khó đoán) thì kế hoạch kinh doanh 5 năm đôi khi có thể lỗi thời chỉ sau vài tháng. Địa chính trị, AI, biến đổi khí hậu, thuế carbon và những tiêu chuẩn mới về truy xuất nguồn gốc đang đồng thời viết lại luật chơi của thị trường. Chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện làm đẹp báo cáo ESG. Nó đang trở thành giấy thông hành của thị trường.

Chuỗi giá trị cũ cạnh tranh bằng giá, sản lượng và tốc độ. Chuỗi giá trị mới ngày càng cạnh tranh bằng carbon, khả năng truy xuất, vòng đời sản phẩm, dữ liệu ESG và năng lực đồng sáng tạo. Do đó, xanh hóa và số hóa không nên được xem như hai khoản chi phí doanh nghiệp buộc phải gánh thêm. Nếu làm đúng, đó chính là hai công cụ để tái cấu trúc năng suất.

Tăng trưởng mới, vì thế, không nhất thiết bắt đầu bằng việc sử dụng nhiều tài nguyên hơn. Nó bắt đầu bằng việc tạo nhiều giá trị hơn từ cùng một nguồn lực.

Nói đến tinh thần doanh nhân mà không nói đến thể chế là chưa đủ. Tôi cho rằng tinh thần của Nghị quyết 68 hôm nay cũng cần được nhìn theo cách đó. Doanh nhân Việt Nam không thiếu khát vọng.

Điều họ cần là một môi trường mà người làm đúng không phải mất quá nhiều thời gian để chứng minh mình vô tội; người sáng tạo không phải đi xin phép cho những thứ pháp luật chưa kịp định nghĩa; và nguồn lực đất đai, vốn, dữ liệu, cơ hội kinh doanh được phân bổ ngày càng dựa trên năng lực thay vì quan hệ hay cơ chế xin - cho.

Nhà nước kiến tạo không phải là Nhà nước làm thay doanh nghiệp. Nhà nước kiến tạo là Nhà nước tạo ra luật chơi để những doanh nghiệp tốt nhất có thể lớn lên nhanh nhất. Và ở chiều ngược lại, doanh nhân cũng phải thay đổi.

Phía sau mỗi nền kinh tế hùng mạnh luôn là một thế hệ doanh nhân đủ tham vọng để bước qua giới hạn của thị trường nội địa và đủ trách nhiệm để hiểu rằng sự lớn mạnh của doanh nghiệp phải song hành với sự lớn mạnh của quốc gia.

Ngày Doanh nhân Việt Nam vì thế, theo tôi, không chỉ là dịp để xã hội tri ân những người kinh doanh. Đây còn là dịp để chính giới doanh nhân tự đặt cho mình một câu hỏi lớn hơn: Sau mỗi đồng lợi nhuận chúng ta tạo ra, Việt Nam có thêm được một năng lực mới hay không?

Một công nghệ mới. Một thương hiệu mới. Một người lao động có kỹ năng cao hơn. Một sản phẩm xanh hơn. Một doanh nghiệp Việt bước thêm được một nấc trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu câu trả lời ngày càng nhiều là “có”, doanh nhân Việt Nam sẽ không chỉ là lực lượng tạo ra của cải. Họ sẽ là những người kiến tạo năng lực phát triển mới của đất nước.

Và có lẽ đó mới là giá trị lớn nhất mà một thế hệ doanh nhân có thể để lại.