“Cơn sốt” AI tái định hình thương mại toàn cầu

Cuộc đua giá trị mới

Thương mại toàn cầu đang chứng kiến một chuyển dịch đáng chú ý: những sản phẩm từng được xem là đầu vào của ngành công nghệ nay trở thành một trong những động lực tăng trưởng chủ đạo của thương mại hàng hóa.

Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), trong nửa đầu năm 2026, thương mại các sản phẩm hỗ trợ AI, gồm bán dẫn và máy chủ, tăng 67% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, nhóm hàng này đóng góp tới 47% mức tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu trong cùng kỳ.

Tỷ trọng của hàng hóa hỗ trợ AI trong tổng thương mại hàng hóa thế giới cũng tăng lên 14,8% trong nửa đầu năm 2026, so với mức 7-8% giai đoạn 2016-2023. Đây không đơn thuần là sự gia tăng nhu cầu đối với một nhóm sản phẩm công nghệ, mà phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc thương mại quốc tế.

Đáng chú ý, WTO đã nâng dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 lên 3,9%, từ mức 1,9% đưa ra hồi tháng 3. Một trong những nguyên nhân quan trọng là làn sóng đầu tư hạ tầng AI mạnh hơn dự kiến.

Theo UNCTAD, đầu tư vào hạ tầng AI được công bố dưới hình thức các dự án đầu tư mới tăng bình quân 47% mỗi năm trong giai đoạn 2020-2025. Riêng năm 2025, đầu tư hạ tầng AI đạt khoảng 341 tỷ USD, trở thành lĩnh vực lớn nhất trong nhóm các ngành chiến lược được tổ chức này theo dõi.

Tại Diễn đàn Đầu tư Thế giới 2026 tổ chức ở Doha, Qatar, ngày 26/10, UNCTAD cho biết thế giới có thể chi gần 800 tỷ USD cho hạ tầng AI trong năm nay và tổng mức đầu tư lũy kế có thể tiến gần 8.000 tỷ USD vào cuối thập kỷ này.

Quy mô vốn khổng lồ này đang thúc đẩy các nền kinh tế lớn tăng tốc đầu tư vào trung tâm dữ liệu, bán dẫn và hạ tầng điện toán. Cuộc cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các tập đoàn công nghệ mà còn giữa các quốc gia trong việc thu hút dự án, bảo đảm nguồn cung chip, năng lượng và nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, lợi ích từ làn sóng đầu tư không được phân bổ đồng đều. UNCTAD cảnh báo phần lớn hạ tầng AI đang tập trung tại một số ít nền kinh tế. Những địa điểm có nguồn điện ổn định, hạ tầng viễn thông mạnh, nguồn nước phục vụ làm mát, nhân lực kỹ thuật và môi trường chính sách có tính dự đoán cao đang chiếm ưu thế.

Việt Nam trước cơ hội nâng cấp vị thế

Việt Nam đã có vị trí trong chuỗi cung ứng điện tử và công nghệ toàn cầu, đặc biệt ở các lĩnh vực sản xuất, lắp ráp thiết bị điện tử, linh kiện và sản phẩm công nghệ. Tuy nhiên, để tận dụng làn sóng AI, lợi thế về lao động và môi trường đầu tư cần được chuyển hóa thành năng lực tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050, đã đặt nền tảng chính sách quan trọng cho định hướng này.

Cơ hội không chỉ nằm ở việc thu hút thêm nhà máy lắp ráp thiết bị, mà còn ở phát triển công nghiệp hỗ trợ, thiết kế vi mạch, đóng gói và kiểm thử bán dẫn, sản xuất thiết bị điện tử chuyên dụng, xây dựng trung tâm dữ liệu và cung cấp dịch vụ công nghệ.

Việt Nam có cơ hội tận dụng sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, nhưng lợi thế đó không tự động chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh. Nếu chỉ tập trung vào ưu đãi đầu tư và quỹ đất mà thiếu điện năng, nhân lực, công nghiệp hỗ trợ và liên kết công nghệ, cơ hội có thể dừng lại ở những dự án gia công, lắp ráp.

Trong kỷ nguyên AI, cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia không đơn thuần là ai thu hút được nhiều vốn hơn, mà là ai có khả năng biến dòng vốn đó thành năng lực công nghiệp, công nghệ và giá trị gia tăng nội địa.