Làm rõ cách xác định doanh nghiệp thống lĩnh thị trường

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Dự thảo) đang nhận được rất nhiều sự quan tâm. Trong quá trình sửa đổi, hoàn thiện Luật Cạnh tranh sửa đổi, việc thiết kế các tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh thị trường đang đặt ra yêu cầu cân bằng giữa kiểm soát sức mạnh thị trường và bảo đảm môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, sức mạnh của doanh nghiệp không chỉ thể hiện qua thị phần hay doanh thu mà còn nằm ở khả năng kiểm soát dữ liệu, nền tảng và hành vi của người dùng.

Góp ý về Dự thảo luật, đại biểu Trần Mạnh Huy, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đà Nẵng đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến của các đại biểu, góp phần hoàn thiện Dự thảo. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu, làm rõ một số vấn đề liên quan đến cách xác định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.

Theo đại biểu, trong hoạt động kinh doanh, có những doanh nghiệp sở hữu quy mô đủ lớn hoặc lợi thế đặc biệt khiến các doanh nghiệp khác phải phụ thuộc. Khi đó, doanh nghiệp có thể tác động đáng kể đến giá cả, điều kiện giao dịch và khả năng tham gia thị trường của đối thủ. Vì vậy, pháp luật cạnh tranh cần có cơ chế xác định vị trí thống lĩnh để kiểm soát nguy cơ lạm dụng sức mạnh thị trường.

Theo Luật Cạnh tranh hiện hành, vị trí thống lĩnh thị trường có thể được xác định dựa trên thị phần từ 30% trở lên hoặc căn cứ vào sức mạnh thị trường đáng kể theo các tiêu chí luật định.

Tuy nhiên, tại khoản 9 Điều 2 Dự thảo luật lần này, cơ quan soạn thảo bổ sung quy định theo hướng doanh nghiệp có thị phần dưới 10% không thuộc trường hợp được xác định có vị trí thống lĩnh thị trường, kể cả khi có bằng chứng về sức mạnh thị trường đáng kể.

Đại biểu Trần Mạnh Huy cho rằng, quy định này có thể nhằm thiết lập một ngưỡng rõ ràng, hạn chế nguy cơ doanh nghiệp quy mô nhỏ bị xác định có vị trí thống lĩnh chỉ vì sở hữu công nghệ tốt hoặc một số lợi thế riêng biệt.

Dù vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ sở lựa chọn ngưỡng 10%, đồng thời cân nhắc phương án không loại trừ tuyệt đối khả năng xác định vị trí thống lĩnh dựa trên bằng chứng về sức mạnh thị trường thực tế. Trường hợp tiếp tục duy trì ngưỡng này, cần quy định rõ điều kiện, căn cứ chứng minh và trách nhiệm giải trình của cơ quan cạnh tranh khi đưa ra quyết định, bảo đảm việc áp dụng pháp luật có cơ sở và minh bạch.

Đồng quan điểm về yêu cầu hoàn thiện các tiêu chí đánh giá sức mạnh thị trường, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng việc bổ sung quy định kiểm soát hành vi lạm dụng vị thế thống lĩnh của các nền tảng lớn là cần thiết, đặc biệt trong môi trường thương mại điện tử.

Theo ông Lạng, nhiều doanh nghiệp nhỏ hiện phụ thuộc đáng kể vào các nền tảng trung gian để tiếp cận khách hàng và duy trì hoạt động kinh doanh. Nếu nền tảng tự ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của mình hoặc thay đổi thuật toán hiển thị theo hướng bất lợi cho nhà bán hàng, các doanh nghiệp nhỏ có thể gặp nhiều khó khăn trong cạnh tranh, ngay cả khi sản phẩm có chất lượng và giá cả phù hợp.

“Do đó, việc bổ sung các quy định nhằm kiểm soát hành vi lạm dụng vị thế thị trường của nền tảng số sẽ góp phần tạo sân chơi công bằng hơn cho các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ”, ông Lạng chia sẻ.

Từ đó, chuyên gia cho rằng cần kết hợp tiêu chí định lượng với việc đánh giá các yếu tố phản ánh sức mạnh thị trường thực tế, đồng thời quy định rõ căn cứ chứng minh và trách nhiệm giải trình của cơ quan cạnh tranh. Cách tiếp cận này vừa giúp tránh việc áp dụng máy móc các ngưỡng thị phần, vừa bảo đảm doanh nghiệp chỉ bị xác định có vị trí thống lĩnh khi có đủ cơ sở pháp lý và chứng cứ phù hợp.

Trong khi đó, cho ý kiến về phương pháp xác định thị phần, đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng cho rằng, khoản 4 Điều 2 Dự thảo luật sửa đổi khoản 1, bổ sung khoản 1a sau khoản 1 Điều 10 Luật Cạnh tranh đã bổ sung phương pháp xác định thị phần theo số lượng, giá trị giao dịch trên nền tảng số, đồng thời quy định thị phần của doanh nghiệp thuộc nhóm doanh nghiệp liên kết là thị phần của cả nhóm. Đây là hướng tiếp cận cần thiết trong bối cảnh doanh thu riêng lẻ không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ vị trí cạnh tranh của doanh nghiệp trên các nền tảng nhiều phía.

Tuy nhiên, theo đại biểu, kết quả tính thị phần có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định vị trí thống lĩnh thị trường, đánh giá tập trung kinh tế và áp dụng chế tài. Do đó, Dự thảo cần quy định rõ các nguyên tắc cốt lõi về dữ liệu hoặc xác định cụ thể phạm vi giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết, tránh cách hiểu và áp dụng không thống nhất.

Đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh, cần xác định rõ nguyên tắc sử dụng dữ liệu để tính thị phần, bảo đảm dữ liệu phù hợp với thị trường liên quan và kỳ tính toán; chỉ tính các giao dịch thực tế hoàn tất, loại trừ giao dịch bị hủy, hoàn trả, giao dịch giả tạo và tránh tính trùng giao dịch nội bộ giữa các doanh nghiệp trong cùng nhóm liên kết. Bên cạnh đó, Dự thảo cần làm rõ tiêu chí xác định nhóm doanh nghiệp liên kết, quy trình đối soát, yêu cầu bảo mật dữ liệu, quyền giải trình của doanh nghiệp và cơ chế kiểm tra độc lập khi phát sinh tranh chấp về số liệu.

Theo đại biểu, những quy định này sẽ giúp cơ quan cạnh tranh áp dụng thống nhất, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp dự liệu nghĩa vụ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.