Gỡ nút thắt vốn đầu tư cho khu công nghiệp sinh thái

Tại khu công nghiệp Amata Biên Hòa, tiến trình chuyển đổi sang mô hình sinh thái đang bước vào giai đoạn quyết định. Khi tham gia sáng kiến khu công nghiệp sinh thái do UNIDO và SECO hỗ trợ từ khoảng năm 2020, điểm đánh giá của Amata City Biên Hòa trên 4 lĩnh vực quản lý, bao gồm quản lý khu công nghiệp, hiệu quả môi trường, hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội đã cải thiện từ mức 50% ban đầu lên 80% và gần đây đạt khoảng 90%. Dự án đã tiến sát mức tuân thủ đầy đủ tiêu chuẩn khu công nghiệp sinh thái của Việt Nam.

Trở ngại từ các nhà máy

Tuy nhiên, khoảng chênh lệch còn lại để vượt qua kỳ đánh giá và nhận chứng nhận chính thức đang phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà máy thứ cấp. Tại hội nghị “Năng lượng quốc tế Việt Nam 2026” tại TP HCM, ông Surakij Kiatthanakorn, Phó Chủ tịch, điều phối dự án quốc gia, phát triển kinh doanh hạ tầng AMATA Việt Nam, cho biết hạ tầng do nhà phát triển quản lý chỉ đóng góp khoảng một nửa các tiêu chí chứng nhận khu công nghiệp sinh thái. Phần quan trọng còn lại đến từ sự đóng góp và đầu tư của các nhà đầu tư cùng khách thuê trong khu công nghiệp.

Đối với hạ tầng dùng chung, nhà phát triển có thể đóng vai trò cung cấp hệ thống xử lý nước thải nâng cao, giải pháp năng lượng tái tạo, đo đếm thông minh và lưu trữ pin. Trái lại, trở ngại lớn nhất hiện nay là việc thuyết phục các nhà máy thứ cấp trong khu công nghiệp hiện hữu chi trả vốn đầu tư ban đầu để cải tạo thiết bị và công nghệ nhằm đạt hiệu quả năng lượng.

Dịch chuyển khỏi mô hình truyền thống

Thực tế tại Amata Biên Hòa phản ánh sự chuyển dịch chung của hệ thống hạ tầng công nghiệp. Trên thế giới hiện có hơn 20.000 khu công nghiệp, nhưng chưa tới 10% là khu công nghiệp sinh thái. Lịch sử phát triển ghi nhận vai trò của nhà vận hành khu công nghiệp truyền thống thường với vai trò là chủ đất cung cấp các tiện ích cơ bản như đường xá, điện, nước và xử lý nước thải. Tuy nhiên, nhu cầu lớn về đất công nghiệp, nhà xưởng và kho bãi làm tăng chi phí bất động sản, buộc các nhà phát triển phải khác biệt hóa bằng hạ tầng tốt hơn và dịch vụ giá trị cao hơn.

Đồng thời, xu hướng dịch chuyển sản xuất gần thị trường tiêu thụ (nearshoring) trở nên quan trọng toàn cầu sau dịch COVID-19. Các công ty đa quốc gia cam kết mục tiêu khí hậu tạo áp lực thúc đẩy các khu công nghiệp chuyển đổi sang mô hình sinh thái hoặc bền vững. Các nhà sản xuất lớn hiện đánh giá hiệu quả bền vững của cả địa điểm và nhà cung ứng khi mở rộng hoặc đa dạng hóa sản xuất sang Việt Nam. Nhà đầu tư, bên cho vay, cơ quan quản lý và người tiêu dùng nhấn mạnh hiệu quả ESG và cam kết khí hậu, thúc đẩy Việt Nam chuyển từ mô hình chủ đất sang các khu công nghiệp bền vững.

Thách thức vốn đầu tư ban đầu

Quá trình thực thi chuyển đổi tại các dự án hiện hữu vẫn gặp nhiều khó khăn tài chính. Bà Sinem Demir Duru - Quản lý phụ trách chương trình KCN sinh thái khu vực Châu Á của IFC, đánh giá một trong những trở ngại lớn nhất khi chuyển đổi từ khu công nghiệp truyền thống sang khu công nghiệp sinh thái tại Việt Nam là sự thiếu hụt khoản chi trả chênh lệch giá cho yếu tố xanh. Các biện pháp can thiệp chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu cao nhưng sản phẩm đầu ra lại không thể tăng giá tương ứng. Sự thiếu hụt các chính sách khuyến khích tạo ra áp lực tài chính lớn cho doanh nghiệp thứ cấp.

Bà Sinem Demir Duru nhấn mạnh tiêu chuẩn khu công nghiệp sinh thái phải chuyển hóa thành hiệu quả tiết kiệm chi phí vận hành và tính hấp dẫn thương mại để thu hút nhà đầu tư chất lượng cao. Khu công nghiệp sinh thái phải là công cụ gia tăng năng lực cạnh tranh hơn là một công cụ bền vững đơn thuần.

Ông Surakij Kiatthanakorn cũng nhận định mô hình kinh doanh khu công nghiệp sinh thái cần được giải thích cho khách thuê dựa trên khía cạnh lợi nhuận và hiệu quả kinh doanh để đạt được sự đồng thuận. Nếu doanh nghiệp thứ cấp không thấy được lợi ích tài chính rõ ràng, tiến độ hoàn thành chứng nhận của toàn bộ khu công nghiệp sẽ bị đình trệ.

Giải pháp kỹ thuật và tối ưu hóa hạ tầng

Để hỗ trợ khách thuê vượt qua áp lực chi phí đầu tư ban đầu, các nhà phát triển hạ tầng và đơn vị cung cấp giải pháp kỹ thuật đang triển khai nhiều mô hình hợp tác linh hoạt. Khách thuê trong khu công nghiệp luôn đòi hỏi nguồn năng lượng sạch bên cạnh sự ổn định cung cấp điện.

Bà Sinem Demir Duru gợi ý nhà phát triển khu công nghiệp có thể đóng vai trò gom cầu dự án năng lượng tái tạo (như cơ chế DPPA) để tìm kiếm tài chính cho các khách thuê. Bên cạnh đó, khu công nghiệp phát huy vai trò kết nối cộng sinh công nghiệp, tận dụng chất thải hoặc nhiệt dư của doanh nghiệp này làm đầu vào cho doanh nghiệp khác.

Nhằm giải quyết bài toán dữ liệu tiêu thụ, đại diện Tổng công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc (KBC) cho biết KBC đã tạo nền tảng ESG để thu thập dữ liệu tiêu thụ cho khách thuê. Đồng thời, KBC hợp tác với SP Group đầu tư hạ tầng làm mát tập trung (district cooling) trong khu công nghiệp để giảm chi phí đầu tư ban đầu cho người sử dụng. Đồng thời, nếu doanh nghiệp trích một tỷ lệ nhỏ trong chi phí đầu tư ban đầu để đầu tư hệ thống vận hành và bảo dưỡng thông minh sẽ giúp các dự án hạ tầng lớn đảm bảo tính bền vững, đáp ứng tiêu chuẩn ESG và mang lại khả năng hoàn vốn chỉ trong 1 đến 2 năm.

Sự chủ động của nhà phát triển hạ tầng kết hợp với lợi ích kinh tế của khách thuê là chìa khóa để hoàn tất quá trình chuyển đổi sinh thái. Việc Amata Biên Hòa có thể tiến sát mức tuân thủ đầy đủ tiêu chuẩn khu công nghiệp sinh thái của Việt Nam cho thấy con đường chuyển hóa khu công nghiệp hiện hữu sang khu công nghiệp sinh thái là khả thi.

Khi các lợi ích sinh thái được minh chứng bằng con số tiết kiệm chi phí vận hành và hiệu quả lợi nhuận, doanh nghiệp thứ cấp sẽ chủ động bỏ vốn đầu tư. Đây là con đường giúp các khu công nghiệp tại Việt Nam chuyển từ mô hình chủ đất thuần túy sang nền tảng gia tăng năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.