Gia tăng giá trị nông sản: Không thể chỉ trông vào danh hiệu OCOP

Từ sản phẩm đặc trưng đến kinh tế hàng hóa

Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã tạo chuyển biến đáng kể trong phát triển kinh tế nông thôn. Từ những sản vật vốn chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi địa phương, nhiều sản phẩm đã được chuẩn hóa chất lượng, cải tiến bao bì, xây dựng thương hiệu và từng bước tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Tại Quảng Trị, theo số liệu được ngành chức năng công bố tháng 11/2026, toàn tỉnh có 295 sản phẩm OCOP được công nhận, trong đó 3 sản phẩm đạt 5 sao, 29 sản phẩm đạt 4 sao và 263 sản phẩm đạt 3 sao. Đây là nền tảng quan trọng để khai thác lợi thế nông sản bản địa, từ cà phê Khe Sanh, hồ tiêu, các sản phẩm dược liệu đến nông sản chế biến.

Tuy nhiên, số lượng sản phẩm được công nhận chưa phản ánh đầy đủ sức cạnh tranh hay hiệu quả kinh tế mà chương trình mang lại. Một sản phẩm dù được công nhận OCOP nhưng có sản lượng nhỏ, thiếu vùng nguyên liệu ổn định, hệ thống phân phối và thị trường tiêu thụ bền vững thì vẫn khó tăng trưởng.

Phát biểu tại Hội thảo phát triển ngành hàng cà phê đặc sản, cà phê nông lâm kết hợp, ông Hoàng Nam - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Trị cho rằng: “Giá trị thặng dư dựa trên tính chất đặc sản dù cao đến bao nhiêu cũng sẽ có giới hạn và chạm trần nếu quy mô nguyên liệu quá nhỏ bé, phân tán. Do đó, song song với việc nâng tầm đặc sản, phải kiên trì lấy chất lượng, tính minh bạch nguồn gốc và sản xuất xanh bền vững làm nền tảng; lấy liên kết chuỗi giá trị và thị trường làm động lực”.

Với Quảng Trị, dư địa phát triển nằm ở việc tổ chức lại các vùng nguyên liệu theo hướng tập trung, phù hợp với lợi thế từng tiểu vùng sinh thái. Năm 2025, tỉnh có hơn 3.700 ha cà phê, hơn 3.100 ha hồ tiêu và hơn 30.000 ha cao su. Đây là những ngành hàng có nền tảng sản xuất tương đối rõ nét, có thể phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, chế biến và đa dạng hóa sản phẩm.

Thay vì chỉ bán nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, các địa phương cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn, thời gian bảo quản dài hơn và phù hợp với nhiều phân khúc thị trường. Với cà phê, chẳng hạn, dư địa không chỉ nằm ở sản lượng hạt mà còn ở cà phê rang xay, cà phê hòa tan, sản phẩm đặc sản gắn với vùng trồng và trải nghiệm du lịch.

Đây cũng là hướng chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp: không chỉ quan tâm làm ra bao nhiêu sản phẩm, mà phải tính toán sản phẩm được bán cho ai, ở phân khúc nào và giá trị được giữ lại bao nhiêu tại địa phương.

Liên kết chuỗi và mở cửa thị trường

Bà Nguyễn Thị Hằng, Chủ tịch HĐQT - Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh cho hay: “Chúng tôi đang tiếp tục xây dựng sản phẩm OCOP 5 sao từ sản phẩm Khe Sanh Coffe dạng bột 100% Arabica và liên kết với các tổ nhóm để làm chuỗi cà phê nông lâm kết hợp vừa giúp cải thiện môi trường và cảnh quan du lịch nông nghiệp, nâng cao chất lượng cà phê. Sản phẩm OCOP 5 sao sẽ là cơ hội để nâng tầm và đưa cà phê Quảng Trị ngày càng vươn xa, có giá trị cao hơn”.

Muốn gia tăng giá trị, điểm nghẽn lớn cần tháo gỡ là sự liên kết còn thiếu bền chặt giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi sản xuất còn phân tán, quy mô nhỏ, chất lượng không đồng đều, doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch thu mua, chế biến và đáp ứng những đơn hàng lớn.

Do đó, cần lấy doanh nghiệp làm hạt nhân kết nối thị trường, hợp tác xã làm đầu mối tổ chức sản xuất và nông dân là chủ thể của vùng nguyên liệu. Các hợp đồng liên kết phải gắn với tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng, thời gian giao hàng và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Khi đầu ra được định hình trước, người sản xuất mới có cơ sở đầu tư, thay đổi quy trình và hạn chế tình trạng được mùa mất giá.

Một yêu cầu khác là nâng cấp hệ thống bảo quản, sơ chế, chế biến và logistics. Nhiều loại nông sản có giá trị cao nhưng dễ suy giảm chất lượng do thiếu kho bảo quản, công nghệ xử lý sau thu hoạch và phương tiện vận chuyển phù hợp. Đầu tư vào những khâu này không chỉ giúp giảm tổn thất mà còn mở rộng khả năng tiếp cận thị trường xa, nhất là các hệ thống phân phối lớn và xuất khẩu.

Cùng với đó, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc phải trở thành điều kiện xuyên suốt. Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố tháng 5/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ đã kết nối 17.987 cơ sở sản xuất tại 14 tỉnh, thành phố, với 255 vùng trồng và 919 lô hàng. Điều này cho thấy quản trị dữ liệu đang trở thành một phần quan trọng trong tổ chức chuỗi cung ứng nông sản.

Đối với Quảng Trị, việc xây dựng và bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm như cà phê Khe Sanh, hồ tiêu Quảng Trị cần được gắn với kiểm soát chất lượng thực chất, vùng nguyên liệu và chiến lược thương mại. Chứng nhận, nhãn hiệu hay mã QR chỉ phát huy hiệu quả khi người tiêu dùng có thể kiểm chứng nguồn gốc, chất lượng và doanh nghiệp duy trì được cam kết với thị trường.

Ông Nguyễn Văn Chiến, Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Quảng Trị cho biết: “Chúng tôi tập trung tổ chức các lớp tập huấn về chuyển đổi số, trong năm 2025 đã tổ chức 21 lớp và phối hợp các đơn vị liên quan tổ chức 11 lớp tập huấn hướng dẫn các HTX, THT ứng dụng công nghệ trong quảng bá, tiêu thụ sản phẩm. Đơn vị cũng hỗ trợ đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, kết nối với doanh nghiệp, mở rộng thị trường tiêu thụ, nhất là đối với khu vực miền núi còn nhiều khó khăn”.