Thu hút FDI: Làm sao để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng?

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính đến ngày 31/10/2026, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, vốn đăng ký mới đạt 30,73 tỷ USD; vốn đăng ký điều chỉnh đạt 16,13 tỷ USD.

Đáng chú ý, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện trong 10 tháng năm 2026 ước đạt 24,08 tỷ USD, tăng 13,1% so với cùng kỳ. Công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là một trong những lĩnh vực thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Dòng vốn FDI tăng mạnh, liên kết nội địa còn hạn chế

Sự hiện diện và mở rộng sản xuất của các tập đoàn quốc tế không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và việc làm, mà còn tạo ra nhu cầu lớn về linh kiện, phụ tùng, nguyên vật liệu và dịch vụ hỗ trợ sản xuất.

Tuy nhiên, thu hút được nhiều vốn FDI chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nội địa tận dụng hiệu quả cơ hội tham gia chuỗi cung ứng.

Theo Cục Thống kê, trong 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 499,24 tỷ USD. Trong đó, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, kể cả dầu thô, đạt 405,31 tỷ USD, chiếm 81,2%; khu vực kinh tế trong nước đạt 93,93 tỷ USD, chỉ chiếm 18,8%.

Dù tỷ trọng xuất khẩu không phản ánh trực tiếp mức độ nội địa hóa, nhưng sự chênh lệch này cho thấy vai trò chi phối của khu vực FDI trong hoạt động xuất khẩu, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực sản xuất và giá trị gia tăng của doanh nghiệp trong nước.

Thực tế, trong nhiều lĩnh vực công nghiệp, doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận các công đoạn sản xuất có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao. Một bộ phận doanh nghiệp chủ yếu tham gia cung ứng vật tư phụ trợ, bao bì hoặc gia công đơn giản, trong khi năng lực sản xuất linh kiện kỹ thuật cao và phát triển sản phẩm còn hạn chế.

Khoảng cách này đặt ra một bài toán quan trọng: Làm thế nào để sự gia tăng của dòng vốn FDI không chỉ mở rộng quy mô sản xuất tại Việt Nam, mà còn thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu?

Nâng cao năng lực nội tại để tham gia chuỗi cung ứng

Trong quá trình mở rộng đầu tư, các tập đoàn đa quốc gia có nhu cầu tìm kiếm nhà cung ứng tại chỗ nhằm tối ưu chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian giao hàng và nâng cao khả năng ứng phó trước những biến động của chuỗi cung ứng quốc tế. Đây là cơ hội cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam. Tuy nhiên, để trở thành nhà cung ứng, doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe về công nghệ, chất lượng sản phẩm, tiến độ giao hàng và năng lực quản trị.

Một ví dụ đáng chú ý là Dự án Hợp tác phát triển Nhà máy thông minh (Smart Factory) và Dự án tư vấn khuôn mẫu thông minh (Smart Mold) năm 2026 khu vực phía Bắc do Samsung Việt Nam phối hợp với Sở Công Thương Bắc Ninh khởi động từ tháng 7/2026. Chương trình tập trung hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực quản lý sản xuất, chuẩn hóa quy trình vận hành, tối ưu hóa nguồn lực và ứng dụng các giải pháp chuyển đổi số phù hợp với điều kiện thực tế.

Một ví dụ khác, tại Công ty TNHH Mạnh Toàn Plastic ở Hải Phòng, quá trình chuyển đổi số được đẩy mạnh thông qua việc ứng dụng công nghệ Internet vạn vật (IoT) để theo dõi sản lượng, chu kỳ sản xuất và trạng thái vận hành thiết bị theo thời gian thực. Doanh nghiệp đồng thời triển khai hệ thống quản lý liên kết đơn hàng với lệnh sản xuất, ứng dụng mã QR và quản lý vị trí kho nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát nguyên vật liệu và hoạt động xuất nhập kho.

Trong khi đó, tại Công ty TNHH Cơ khí Nhựa Việt Úc, hoạt động chuyển đổi số được triển khai trong nhiều khâu, từ phát triển sản phẩm, mua hàng đến sản xuất, kiểm soát chất lượng và kho vận. Doanh nghiệp phát triển các hệ thống quản lý vòng đời sản phẩm, lập lịch sản xuất, điều hành sản xuất và quản lý kho, đồng thời thúc đẩy ứng dụng mã QR và trí tuệ nhân tạo trong xử lý thông tin.

Những trường hợp này cho thấy, việc hợp tác với doanh nghiệp FDI không chỉ giới hạn ở tìm kiếm đơn hàng, mà còn có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt tiếp cận phương pháp quản trị, cải tiến quy trình và ứng dụng công nghệ mới.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cũng đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về dữ liệu, công nghệ, nhân lực và năng lực tổ chức sản xuất. Việc tham gia chương trình hỗ trợ chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã trở thành nhà cung ứng chính thức của tập đoàn FDI. Với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc đầu tư thiết bị hiện đại, tự động hóa dây chuyền, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng và đào tạo nhân lực vẫn là thách thức không nhỏ. Khó khăn không chỉ đến từ nguồn vốn mà còn nằm ở năng lực đáp ứng sản lượng ổn định, kiểm soát tỷ lệ lỗi sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và duy trì tiến độ giao hàng.

Do đó, khoảng cách giữa doanh nghiệp Việt Nam và các tập đoàn FDI không đơn thuần là sự chênh lệch về trình độ công nghệ, mà còn là năng lực tổ chức sản xuất và khả năng duy trì tiêu chuẩn trong dài hạn.

Chuyển từ thu hút vốn sang nâng cao chất lượng dòng vốn FDI

Trước những hạn chế trong liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI, việc nâng cao chất lượng thu hút đầu tư đang trở thành yêu cầu quan trọng trong chính sách phát triển kinh tế.

Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45 - 50%. Đồng thời, phấn đấu có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, trong đó có khoảng 500 - 1.000 nhà cung ứng cấp I.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tham gia trực tiếp chuỗi cung ứng như cơ khí chính xác, linh kiện điện tử, khuôn mẫu và vật liệu công nghiệp.

Thay vì hỗ trợ dàn trải, cần ưu tiên các chương trình nâng cấp công nghệ, đào tạo nhân lực kỹ thuật, cải tiến quy trình sản xuất và xây dựng hệ thống quản lý chất lượng phù hợp với yêu cầu thực tế của doanh nghiệp FDI.

Bên cạnh đó, hoạt động kết nối giữa doanh nghiệp trong nước và nhà đầu tư nước ngoài cần được triển khai theo hướng thực chất hơn. Không chỉ dừng lại ở các hội nghị xúc tiến đầu tư hay gặp gỡ giao thương, cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng cần hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nhu cầu mua hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình đánh giá nhà cung ứng.

Về phía doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là chủ động nâng cao năng lực nội tại, lựa chọn phân khúc sản phẩm phù hợp, đầu tư công nghệ có trọng tâm và từng bước tham gia các công đoạn sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn.

Đặc biệt, mô hình hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam cần được phát triển theo hướng dài hạn, gắn kết quả hỗ trợ với những chuyển biến có thể đo lường về năng suất, chất lượng và năng lực cung ứng.

Liên quan đến định hướng này, tại phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư ngày 1/11/2026, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh trong thu hút đầu tư nước ngoài, đồng thời bảo đảm chất lượng dòng vốn và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Theo Bộ trưởng, trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách ưu đãi để thu hút những dự án có chất lượng, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở quy mô vốn đầu tư, mà còn ở hiệu quả thực chất. Theo đó, chính sách hỗ trợ đầu tư cần được gắn với kết quả đầu ra, có tiêu chí kiểm tra, giám sát và lượng hóa cụ thể. Cơ quan soạn thảo cũng sẽ nghiên cứu điều kiện chấm dứt hỗ trợ đối với những nhà đầu tư không thực hiện các cam kết đã đưa ra.

Định hướng này cho thấy yêu cầu chuyển từ tư duy thu hút đầu tư bằng ưu đãi sang lựa chọn và hỗ trợ những dự án tạo ra giá trị thực tế cho nền kinh tế, trong đó có chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp nội địa.

Có thể thấy, dòng vốn FDI tăng mạnh đang mở ra cơ hội lớn cho quá trình phát triển công nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả thu hút đầu tư không chỉ cần được đánh giá bằng số vốn đăng ký hay quy mô xuất khẩu, mà còn phải thể hiện ở khả năng lan tỏa công nghệ, phát triển nhà cung ứng và gia tăng giá trị trong nước.