Xây dựng 300 doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị đại dương toàn cầu
Dự thảo Đề án do Bộ Tài chính xây dựng đặt mục tiêu hỗ trợ ít nhất 300 doanh nghiệp Việt Nam có tiềm năng trở thành nhà cung ứng hoặc mở rộng tham gia mạng lưới cung ứng trong các ngành kinh tế biển trọng điểm, qua đó nâng cao vị thế doanh nghiệp trong chuỗi giá trị đại dương toàn cầu.
Dự thảo Đề án Thúc đẩy liên kết, hợp tác giữa doanh nghiệp trong nước với các tập đoàn đa quốc gia, tham gia sâu vào chuỗi giá trị đại dương toàn cầu mà Bộ Tài chính đang lấy ý kiến doanh nghiệp đang đặt ra nhiều mục tiêu rất cụ thể liên quan đến việc hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tiềm năng.

Phát triển nhà cung ứng từ những "khoảng trống" trong chuỗi giá trị
Theo đánh giá của nhóm chuyên gia xây dựng Đề án, Việt Nam đã hình thành nền tảng doanh nghiệp trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế biển trọng điểm, gồm cảng biển và logistics; đóng mới, sửa chữa tàu biển và dịch vụ kỹ thuật hàng hải; công nghiệp, dịch vụ phục vụ năng lượng ngoài khơi; thủy sản. Tuy nhiên, mức độ tham gia và khả năng nắm giữ giá trị của doanh nghiệp trong từng chuỗi còn khác biệt đáng kể.
Trong lĩnh vực cảng biển và logistics, dù đã hình thành mạng lưới doanh nghiệp khai thác cảng, kho bãi, giao nhận vận tải và logistics nội địa, các dịch vụ có giá trị gia tăng cao như quản trị logistics xuyên quốc gia, logistics tích hợp, nền tảng logistics số và điều phối chuỗi cung ứng quốc tế vẫn chủ yếu do doanh nghiệp nước ngoài đảm nhiệm.
Ở lĩnh vực đóng mới, sửa chữa tàu biển và dịch vụ kỹ thuật hàng hải, doanh nghiệp trong nước đã có năng lực cơ khí chế tạo, đóng mới một số loại tàu, sửa chữa tàu và gia công kết cấu thép. Tuy nhiên, hệ sinh thái nhà cung ứng nội địa chưa phát triển tương xứng, trong khi năng lực thiết kế, chế tạo thiết bị chuyên dụng và làm chủ công nghệ cốt lõi còn hạn chế.
Tương tự, doanh nghiệp Việt Nam đã bước đầu tham gia chuỗi cung ứng năng lượng ngoài khơi thông qua chế tạo kết cấu, vận chuyển, lắp đặt công trình biển và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Dù vậy, phần lớn vẫn tập trung ở các khâu chế tạo, thi công và dịch vụ hỗ trợ.
Với thủy sản, doanh nghiệp đã có nền tảng tương đối vững chắc trong khai thác, nuôi trồng, chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, khả năng tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao như phát triển sản phẩm mới, xây dựng thương hiệu quốc tế, marketing toàn cầu, logistics lạnh và hệ thống phân phối vẫn còn hạn chế.
Nhìn chung, điểm nghẽn chung của doanh nghiệp trong các chuỗi giá trị đại dương là năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, làm chủ công nghệ, quản trị dữ liệu và đổi mới sản phẩm. Các yêu cầu về ESG, giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số cũng đang trở thành tiêu chí quan trọng để được lựa chọn vào mạng lưới cung ứng toàn cầu.
Đáng chú ý, mức độ liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI và các tập đoàn đa quốc gia chưa tương xứng với tiềm năng.
Kết nối 500 doanh nghiệp, nâng năng lực tham gia chuỗi
Trước những khoảng trống trên, dự thảo Đề án xác định mục tiêu tăng cường liên kết, hợp tác giữa doanh nghiệp Việt Nam với các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi; đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong các ngành kinh tế biển.
Cụ thể, Đề án đặt mục tiêu hỗ trợ thiết lập hoặc mở rộng quan hệ hợp tác, kết nối kinh doanh giữa ít nhất 500 doanh nghiệp Việt Nam với các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi. Trong đó, ít nhất 300 doanh nghiệp Việt Nam có tiềm năng sẽ được hỗ trợ trở thành nhà cung ứng hoặc mở rộng tham gia mạng lưới cung ứng trong các ngành kinh tế biển trọng điểm.
Đồng thời, tối thiểu 70% doanh nghiệp tham gia các hoạt động hỗ trợ được tiếp cận ít nhất một chương trình về đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững hoặc phát triển nhà cung ứng. Ít nhất 200 doanh nghiệp trong các ngành kinh tế biển được hỗ trợ nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, ESG, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu của doanh nghiệp đầu chuỗi.
Để thực hiện mục tiêu, dự thảo thiết kế sáu nhóm nhiệm vụ, giải pháp, tập trung vào hoàn thiện chính sách hỗ trợ liên kết doanh nghiệp và thu hút đầu tư chiến lược; cung cấp thông tin thị trường, kết nối kinh doanh; nâng cao năng lực và phát triển nhà cung ứng; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; phát triển nguồn nhân lực và phát huy vai trò của các hiệp hội, tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp.
Đáng chú ý, dự thảo định hướng thu hút các dự án FDI có công nghệ tiên tiến, khả năng tạo giá trị gia tăng cao và liên kết với doanh nghiệp trong nước. Việc thu hút đầu tư cần gắn với cam kết chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Cùng với đó, các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp FDI và tập đoàn đa quốc gia được khuyến khích công bố nhu cầu mua sắm, tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn quản trị và định hướng phát triển nhà cung ứng trong nước. Các doanh nghiệp này cũng được khuyến khích trực tiếp tham gia hướng dẫn kỹ thuật, thử nghiệm sản phẩm, đào tạo và phát triển nhà cung ứng Việt Nam.

Đề án hướng tới không chỉ mở rộng số lượng doanh nghiệp được kết nối mà còn nâng cao năng lực thực chất, giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng và gia tăng giá trị trong các chuỗi kinh tế biển toàn cầu.
Góp ý cho Dự thảo Đề án, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) kiến nghị sáu nhóm vấn đề cần hoàn thiện.
Thứ nhất, bảo đảm nguồn lực thực hiện các mục tiêu phát triển nhà cung ứng. VCCI chỉ ra độ vênh giữa các chỉ tiêu định lượng đến năm 2030 với cơ chế nguồn lực thực hiện. Trong khi Đề án đặt mục tiêu kết nối 500 doanh nghiệp, phát triển 300 doanh nghiệp tiềm năng trở thành nhà cung ứng và hỗ trợ 200 doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, cơ chế thực hiện lại chủ yếu dựa trên việc lồng ghép các chương trình hiện hành, không hình thành nguồn kinh phí riêng.
Theo VCCI, nếu giữ nguyên điều kiện, định mức hỗ trợ và cơ chế phân bổ vốn hiện tại mà không có chính sách ưu tiên nguồn lực, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các lĩnh vực cơ khí hàng hải, đóng tàu, năng lượng ngoài khơi và logistics lạnh sẽ khó tiếp cận hỗ trợ về tư vấn cải tiến, thử nghiệm sản phẩm và chứng nhận quốc tế.
Vì vậy, VCCI kiến nghị bổ sung cơ chế ưu tiên nguồn lực cho các chuỗi giá trị đại dương; phân kỳ nhiệm vụ trọng tâm ngay từ giai đoạn 2026-2027 và xây dựng bộ chỉ số đánh giá kết quả thực chất, như tỷ lệ doanh nghiệp ký được hợp đồng cung ứng sau kết nối, tỷ lệ nội địa hóa và doanh thu cung ứng cho doanh nghiệp đầu chuỗi.
Thứ hai, gắn ưu đãi đầu tư với chuyển giao công nghệ nhưng phải có tiêu chí minh bạch. VCCI cho rằng việc gắn ưu đãi đầu tư với cam kết chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cần được quy định rõ về tiêu chí định lượng, quy trình đánh giá khách quan, tránh phát sinh cách hiểu tùy nghi trong quá trình hậu kiểm.
Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế khuyến khích tài khóa đối với các tập đoàn đa quốc gia trực tiếp đầu tư đào tạo, đánh giá kỹ thuật và chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nội địa, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp đầu chuỗi chủ động phát triển nhà cung ứng Việt Nam.
Thứ ba, bổ sung công cụ tài chính chuỗi cung ứng. Đây được xem là một trong những điểm nghẽn đáng chú ý đối với doanh nghiệp nội địa. Theo VCCI, các chuỗi giá trị đại dương có chu kỳ đầu tư dài, giá trị hợp đồng lớn như đóng mới tàu biển, chế tạo kết cấu ngoài khơi hay đầu tư kho vận lạnh đòi hỏi nguồn vốn lưu động, bảo lãnh và bảo hiểm hợp đồng.
Do đó, doanh nghiệp dù có năng lực kỹ thuật vẫn có thể không đủ điều kiện tiếp nhận các gói thầu quy mô lớn. VCCI kiến nghị bổ sung các công cụ như bao thanh toán, tài trợ theo đơn hàng hoặc hợp đồng cung ứng đã ký, bảo lãnh tín dụng và tín dụng xanh; đồng thời giao Ngân hàng Nhà nước tham gia triển khai các nhiệm vụ cụ thể.
Thứ tư, thống nhất đầu mối điều phối và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung. Việc nhiều bộ, ngành cùng xây dựng danh mục doanh nghiệp tiềm năng, tiêu chí đánh giá năng lực và cơ sở dữ liệu riêng có thể dẫn đến phân mảnh thông tin, chồng chéo trách nhiệm và phát sinh yêu cầu kê khai lặp lại.
VCCI kiến nghị xây dựng nền tảng dữ liệu liên kết chuỗi cung ứng quốc gia, kết nối các bộ, ngành và đơn vị đầu mối. Việc đánh giá năng lực, tham gia danh mục nhà cung ứng cần thực hiện tự nguyện, trực tuyến, không tạo thêm thủ tục hành chính hoặc cơ chế xin - cho.
Thứ năm, hỗ trợ trực tiếp chi phí thử nghiệm và chứng nhận quốc tế. VCCI cho rằng rào cản gia nhập chuỗi cung ứng không chỉ nằm ở thiếu thông tin mà còn ở chi phí kiểm định, thử nghiệm mẫu, đăng kiểm hàng hải, chứng nhận kết cấu ngoài khơi và chứng nhận phát thải carbon tại các tổ chức đánh giá nước ngoài.
Vì vậy, cần cụ thể hóa cơ chế đồng tài trợ chi phí thử nghiệm, đánh giá sự phù hợp và chứng nhận quốc tế lần đầu cho doanh nghiệp thuộc bốn chuỗi giá trị ưu tiên. Đồng thời, thúc đẩy thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau về kết quả đánh giá sự phù hợp giữa các tổ chức chứng nhận trong nước và hệ thống tiêu chuẩn của các tập đoàn đa quốc gia nhằm giảm chi phí kiểm định lặp lại.
Thứ sáu, rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp lý, phân định rõ trách nhiệm thực hiện. VCCI đề nghị cập nhật các văn bản pháp luật mới, điều chỉnh những nhận định chưa phù hợp với địa giới hành chính sau sắp xếp, đồng thời chuẩn hóa các nội dung và phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan.
Theo VCCI, những kiến nghị này cần được tiếp thu để Đề án không chỉ dừng ở mục tiêu kết nối doanh nghiệp mà phải tạo được cơ chế hỗ trợ đủ mạnh, giúp doanh nghiệp Việt Nam vượt qua rào cản về vốn, công nghệ, tiêu chuẩn và năng lực quản trị, từng bước tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.
Thy Hằng