Việc chuyển tư duy từ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất” là một trong những định hướng đáng chú ý tại dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi).
Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, dự thảo hướng tới bảo đảm người dân có điều kiện sống, nơi ở và sinh kế tốt hơn, đồng thời xây dựng cơ chế thu hồi đất chặt chẽ, hạn chế nguy cơ lạm dụng nhưng không gây khó khăn cho việc triển khai các dự án.
Phát biểu giải trình cuối phiên thảo luận của Quốc hội về dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là những nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm.
Bộ trưởng nhấn mạnh, các quy định về thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong dự thảo phải bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, thể chế hóa Nghị quyết số 21 và các nghị quyết có liên quan. Chính sách cần được thiết kế chặt chẽ, không để việc thu hồi đất bị lạm dụng, đồng thời không tạo ra những rào cản không cần thiết đối với quá trình triển khai dự án.
Điểm đáng chú ý là dự thảo đã thể chế hóa định hướng chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất” theo Nghị quyết số 21 của Trung ương. Theo đó, mục tiêu không chỉ là bù đắp giá trị tài sản bị mất mà còn hướng tới cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.
Cụ thể, người dân có thể được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng với đất bị thu hồi, bằng loại đất khác, nhà ở hoặc bằng tiền. Đối với các dự án đô thị, dự thảo đặt ra cơ chế ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ. Người dân cũng có thể được hoán đổi phần đất ở bị thu hồi sang phần diện tích còn lại của thửa đất hoặc sang diện tích của thửa đất khác thuộc quyền sử dụng của mình trong địa bàn cấp xã nơi có đất thu hồi.
Trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định. Các khu tái định cư được định hướng bố trí nhiều loại nhà ở, mức diện tích phù hợp với khoản bồi thường và khả năng chi trả của người dân, đồng thời bảo đảm hạ tầng an sinh, xã hội.
Bên cạnh quyền lợi của người có đất bị thu hồi, dự thảo cũng quy định việc hoàn trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mà nhà đầu tư đã ứng trước. Theo đó, ngân sách nhà nước hoàn trả toàn bộ khoản ứng trước bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất; phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án. Trường hợp dự án chấm dứt hoạt động, nhà đầu tư được Nhà nước hoàn trả phần kinh phí đã ứng trước.
Những quy định này đặt ra khuôn khổ cho việc giải quyết đồng thời hai yêu cầu: bảo đảm quyền lợi của người dân và tạo điều kiện để các dự án được triển khai. Tuy nhiên, theo ý kiến của nhiều đại biểu Quốc hội, hiệu quả của chính sách còn phụ thuộc vào điều kiện thực hiện, đặc biệt là trình tự thu hồi đất, chất lượng khu tái định cư và khả năng phục hồi sinh kế của người dân.
Góp ý dự thảo luật, ở góc độ pháp lý, luật sư Phạm Thanh Tuấn - Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng theo tư duy tái thiết cuộc sống, việc Nhà nước hoàn thành chi trả tiền bồi thường, bố trí đất hoặc nhà tái định cư và thực hiện các khoản hỗ trợ chưa phải là đích cuối cùng. Kết quả cần hướng tới là người dân sau khi bị thu hồi đất có nơi ở, điều kiện sống và khả năng tạo sinh kế được phục hồi, tiến tới bằng hoặc tốt hơn trước khi thu hồi đất.
Luật sư dẫn ví dụ, một hộ gia đình bị thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh có thể được bồi thường đầy đủ về đất và nhà. Tuy nhiên, nếu địa điểm tái định cư khiến họ không thể tiếp tục kinh doanh và mất nguồn thu nhập chính thì xét về tài sản, người dân đã được bồi thường, nhưng xét về mục tiêu phục hồi sinh kế và tái thiết cuộc sống, chính sách vẫn chưa đạt yêu cầu.
Từ đó, luật sư Phạm Thanh Tuấn kiến nghị bổ sung tại Điều 42 nguyên tắc: “Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải bảo đảm người có đất thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn trước khi Nhà nước thu hồi đất”. Đồng thời, cần giao Chính phủ quy định các tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ phục hồi về nơi ở, điều kiện sống, việc làm và thu nhập. Đây sẽ là cơ sở để tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá hiệu quả chính sách sau thu hồi đất.
Luật sư cũng đề nghị xem xét quy định ngay trong luật các nhóm hỗ trợ cơ bản khi Nhà nước thu hồi đất, tương tự Điều 108 Luật Đất đai năm 2024, gồm hỗ trợ ổn định đời sống; ổn định sản xuất, kinh doanh; đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; hỗ trợ tái định cư cùng các hỗ trợ cần thiết khác. Trên cơ sở đó, Chính phủ quy định chi tiết đối tượng, điều kiện, mức và phương thức hỗ trợ phù hợp với từng trường hợp.
Một nội dung khác được luật sư lưu ý là phạm vi áp dụng chính sách tái định cư tại chỗ. Khoản 2 Điều 49 dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) quy định người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị, khu dân cư nông thôn được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Tuy nhiên, theo luật sư Phạm Thanh Tuấn, trên thực tế còn nhiều dự án có hình thành quỹ đất ở, nhà ở thương mại nhưng được xác định dưới những tên gọi khác như dự án nhà ở thương mại, khu nhà ở hoặc khu nhà ở hỗn hợp.
Với cách quy định hiện nay, người dân có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án được xác định là khu đô thị hoặc khu dân cư nông thôn có cơ sở được tái định cư tại chỗ. Trong khi đó, đối với dự án nhà ở thương mại không được xác định theo hai loại hình này, dự thảo chưa đề cập cụ thể đến quyền tái định cư tại chỗ.
Luật sư cho rằng, nếu quyền được tái định cư tại chỗ phụ thuộc vào tên gọi hoặc việc phân loại dự án, chính sách có thể tạo ra sự khác biệt đối với những người dân có hoàn cảnh tương tự nhau. Vì vậy, cần mở rộng nguyên tắc tái định cư tại chỗ đối với trường hợp thu hồi đất ở để thực hiện các dự án có hình thành quỹ đất ở, nhà ở, thay vì chỉ giới hạn ở dự án khu đô thị hoặc khu dân cư nông thôn.
Ngoài ra, dự thảo cũng không còn quy định về ưu tiên vị trí tái định cư thuận lợi đối với hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ. Theo luật sư, đây là vấn đề cần cân nhắc bởi vị trí đất không chỉ gắn với chỗ ở mà còn trực tiếp tạo việc làm và thu nhập. Nếu nơi tái định cư không phù hợp để duy trì hoạt động kinh doanh, người dân có thể có chỗ ở mới nhưng vẫn mất đi nguồn sinh kế.
