Thí điểm cửa khẩu thông minh: Bước đột phá trong giao thương biên mậu

Việc thí điểm kết nối với phía Đông Hưng (Trung Quốc) không chỉ là lời giải cho bài toán ùn tắc hàng hóa mà còn là mắt xích quan trọng để Quảng Ninh khẳng định vị thế "cửa ngõ" kết nối ASEAN với thị trường tỷ dân.

Số hóa quy trình và kỷ nguyên thông quan "không ngủ"

Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn vừa ký Quyết định số 164/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc).

Mục tiêu tổng quát của Đề án nhằm xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái nói riêng và tỉnh Quảng Ninh nói chung sớm trở thành một trong những trung tâm, đầu mối hoạt động xuất nhập khẩu, thương mại, dịch vụ, du lịch và kinh tế cửa khẩu trọng điểm của vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc. Đồng thời, là cửa ngõ quan trọng trong thông thương hàng hóa của các nước ASEAN với thị trường Trung Quốc và các nước khác. Xây dựng cửa khẩu quốc tế Móng Cái trở thành một trong những “cửa khẩu kiểu mẫu, thông minh, cửa khẩu tiên tiến” dựa trên ứng dụng công nghệ cao, có hệ thống giao thông đường bộ hiện đại kết nối với cảng biển, sân bay.

Mục tiêu cụ thể là phấn đấu thời gian thông quan dự kiến rút ngắn còn khoảng 4-6 giờ, giảm khoảng 30-40% chi phí thông quan, chi phí bến bãi, vận chuyển và dịch vụ tại cửa khẩu hai bên; bảo đảm dòng chảy hàng hóa thông suốt, hạn chế đứt gãy chuỗi cung ứng khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh. Đến năm 2030, nâng cao năng lực thông quan tại cửa khẩu quốc tế Móng Cái lên khoảng 3 lần so với thời điểm hiện tại.

Đề án cũng xác định xây dựng mô hình cửa khẩu Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc) trên cơ sở ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại cho luồng kiểm soát người xuất nhập cảnh tại khu vực cầu Bắc Luân I và luồng kiểm soát phương tiện vận tải, hàng hóa xuất nhập khẩu tại khu vực cầu Bắc Luân II.

Việc này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông qua lại cửa khẩu biên giới. Đồng thời tạo công cụ quản lý hiện đại phục vụ công tác kiểm tra, kiểm soát của các cơ quan chức năng tại cửa khẩu. Mô hình cửa khẩu thông minh thực hiện trong một phạm vi tách biệt, khép kín, áp dụng đối với một số chủng loại mặt hàng cụ thể trong thời gian thí điểm. Bên cạnh đó, phương thức giao nhận hàng hóa truyền thống vẫn được duy trì hoạt động đồng thời.

Các mặt hàng lựa chọn thực hiện thông quan theo mô hình cửa khẩu thông minh, gồm: Hàng nông sản (rau, quả), thủy sản đông lạnh, hàng điện tử, linh kiện điện tử của Việt Nam và mặt hàng điện tử, linh kiện điện tử xuất khẩu của Trung Quốc và một số mặt hàng khác để đảm bảo mục tiêu, hiệu quả của Đề án.

Đề án dự kiến triển khai trong 2 giai đoạn. Giai đoạn 1 là năm 2026, tại khu vực cầu Bắc Luân I sẽ triển khai luồng kiểm soát người xuất nhập cảnh trên cơ sở hạ tầng hiện có, đối tượng phục vụ là cư dân biên giới và hành khách. Dự kiến hoàn thành trong quý I/2026. Tại khu vực cầu Bắc Luân II sẽ xây dựng cơ sở hạ tầng công trình cửa khẩu thông minh, xây dựng luồng chuyên dụng và lắp đặt trang thiết bị để xe tự hành không người lái IGV hoạt động (mục tiêu hoạt động 24/7), xây dựng Trung tâm điều hành thông minh (IOC).

Giai đoạn 2 (2027-2030), khu vực cầu Bắc Luân I sẽ mở rộng phạm vi ranh giới cửa khẩu để đầu tư mở rộng không gian, diện tích dành cho xuất nhập cảnh, tăng số luồng kiểm soát tự động. Tại khu vực cầu Bắc Luân II sẽ triển khai mô hình cửa khẩu thông minh, tăng số làn chuyên dụng và nâng cấp năng lực thông quan xuất nhập khẩu...

Thời gian thí điểm Đề án đến hết ngày 31/12/2030. Quyết định cũng nêu rõ, UBND tỉnh Quảng Ninh là đơn vị chủ trì, phối hợp với bộ, ngành Trung ương triển khai những nhiệm vụ trọng tâm, như: xây dựng các quy định, văn bản hướng dẫn việc triển khai xây dựng và vận hành thí điểm cửa khẩu thông minh; phát triển lực lượng lao động số; đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng; tăng cường công tác đối ngoại với phía Trung Quốc; tuyên truyền, phổ biến đến các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Động lực mới cho tăng trưởng kinh tế và logistics vùng biên

Cốt lõi của mô hình cửa khẩu thông minh tại Móng Cái – Đông Hưng chính là việc ứng dụng triệt để các công nghệ tiên tiến nhất hiện nay như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), và hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu. Theo đề án thí điểm, khu vực trọng điểm được lựa chọn triển khai là lối mở cầu phao tạm Km3+4 Hải Yên.

Điểm khác biệt lớn nhất so với mô hình truyền thống là khả năng vận hành 24/7. Thay vì phụ thuộc vào giờ làm việc hành chính hay sự hiện diện trực tiếp của con người trong các khâu kiểm soát thủ công, cửa khẩu thông minh sẽ sử dụng các phương tiện vận chuyển tự hành (AGV). Những chiếc xe này có khả năng tự di chuyển theo lộ trình định sẵn, tự động bốc xếp container và đi xuyên qua hệ thống kiểm tra hải quan không tiếp xúc.

Hệ thống camera giám sát thông minh và cảm biến tự động sẽ thay thế vai trò của con người trong việc nhận diện phương tiện, kiểm tra mã số hàng hóa và đối chiếu tờ khai điện tử. Điều này giúp giảm thiểu sai sót do yếu tố con người, đồng thời rút ngắn thời gian thông quan một xe hàng từ vài tiếng đồng hồ xuống chỉ còn tính bằng phút. Đây chính là yếu tố then chốt để giải quyết dứt điểm tình trạng ùn ứ nông sản - nỗi lo kinh niên của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam mỗi khi vào cao điểm mùa vụ.

Việc thí điểm cửa khẩu thông minh không đơn thuần là một dự án nâng cấp hạ tầng, mà là một "cú hích" mạnh mẽ cho nền kinh tế logistics của tỉnh Quảng Ninh nói riêng và cả nước nói chung. Khi mô hình này đi vào vận hành ổn định, chi phí logistics sẽ được kéo giảm đáng kể nhờ tối ưu hóa quy trình vận tải và giảm thiểu thời gian lưu kho bãi.

Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, cửa khẩu thông minh mang lại sự minh bạch và tính dự báo cao. Mọi thông tin về lộ trình hàng hóa, tình trạng kiểm soát đều được cập nhật thời gian thực trên hệ thống số dùng chung giữa hai nước. Điều này giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc điều tiết nguồn hàng, tránh rủi ro hư hỏng đối với hàng tươi sống và tối ưu hóa lợi nhuận.

Hơn thế nữa, dự án này còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của hành lang kinh tế phía Bắc. Móng Cái hiện là cửa ngõ duy nhất kết nối trực tiếp bằng cả đường bộ và đường biển giữa Việt Nam và Trung Quốc. Việc hiện đại hóa cửa khẩu sẽ biến nơi đây thành một "cảng cạn" hiện đại, thu hút các tập đoàn sản xuất lớn đặt đại bản doanh logistics tại Quảng Ninh, từ đó thúc đẩy phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ cửa khẩu.

Tuy nhiên, để mô hình này đạt hiệu quả cao nhất, các chuyên gia cho rằng cần có sự đồng bộ về hạ tầng số giữa hai bên biên giới. Việc thống nhất các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình kiểm dịch và chia sẻ dữ liệu hải quan là những thách thức cần được giải quyết bằng các cơ chế phối hợp chặt chẽ. Bên cạnh đó, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để vận hành, bảo trì hệ thống công nghệ phức tạp này cũng là ưu tiên hàng đầu của địa phương trong thời gian tới.

Việc thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại Móng Cái không chỉ chứng minh tư duy đổi mới của lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh mà còn là minh chứng cho sự chủ động của Việt Nam trong việc tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu thông minh hơn, nhanh hơn và bền vững hơn.