Hàng chục năm qua, vàng trong tâm thức người Việt chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một hàng hóa hay một kênh đầu tư.
Vàng với người Việt là "hầm trú ẩn", là thước đo sự an tâm, và đôi khi, là một "tín ngưỡng" kinh tế. Chính tâm lý này đã tạo nên một thị trường vàng Việt Nam vừa đầy sức sống nhưng cũng lắm vấn đề.
Chuyển động chính sách
Tại Nghị quyết số 23 về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1 năm 2026, Thủ tướng yêu cầu NHNN triển khai thí điểm vận hành sàn giao dịch tài sản mã hóa; khẩn trương đưa vào hoạt động các thị trường giao dịch tài sản mã hóa, vàng, bất động sản trước ngày 28/2, bảo đảm an toàn, lành mạnh, công khai, minh bạch.
Tại Chỉ thị 06/CT-TTg năm 2026 sau tết Bính Ngọ, Thủ tướng yêu cầu Ngân hàng Nhà nước theo dõi sát thị trường vàng, triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý hoạt động kinh doanh vàng phù hợp với chỉ đạo của các cấp có thẩm quyền. Khẩn trương báo cáo Thường trực Chính phủ về việc nghiên cứu, đánh giá, xem xét đề xuất thành lập sàn/sở giao dịch vàng quốc gia, không để chậm trễ hơn nữa.
Có thể nói thị trường vàng đang đứng trước “ngưỡng cửa lịch sử” - khi mà các phương thức quản lý vận hành trong hơn 10 năm qua, theo Nghị định 24/2012 đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của nó: chấm dứt tình trạng "vàng hóa" nền kinh tế, ổn định tỷ giá và lạm phát trong một thập kỷ và đã được thay thế bằng phương thức mới theo Nghị định 232/2025. Theo đó, xóa bỏ “chiếc áo đã chật, cơ chế độc quyền nhập khẩu và thương hiệu vàng miếng SJC với những hệ lụy không thể chối bỏ trong một thị trường vàng quá nhiều biến động.
Từ Nghị định 232 đến các Chỉ thị, yêu cầu của Thủ tướng, chúng ta thấy rõ việc thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia, vì thế, không còn là một lựa chọn "có thì tốt", mà đang trở thành một yêu cầu cấp thiết để giải tỏa áp lực đặc biệt trong bối cảnh giá vàng sau 1 năm, tính từ ngày 26/2/2025 đến 26/2/2026, đã tăng gấp 2 lần. Bên cạnh đó, giao dịch vàng trên thị sàn giao công khai và quản lý phổ rộng, chặt chẽ, xuyên suốt từ trên xuống, không chỉ hứa hẹn xóa bỏ những khoảng mờ của buôn lậu lẫn các ngóc ngách trong kinh doanh buôn bán vàng, còn có thể hướng đến huy động nguồn lực khổng lồ đang nằm "dưới gối" người dân.
Tuy nhiên, từ kinh nghiệm quan sát các sàn vàng quốc tế (như Thượng Hải, Mumbai, London) và cả bài học từ các sàn vàng tư nhân trong nước trước đây, tôi cho rằng chúng ta đang đứng trước một ván cờ cực kỳ phức tạp. Thành lập sàn thì dễ, vận hành nó an toàn và hiệu quả mới là chuyện sinh tử.
Cơ chế vận hành: Vàng vật chất hay "Vàng giấy"?
Đây là câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất. Sàn giao dịch sẽ chỉ là nơi khớp lệnh mua bán vàng vật chất được chuẩn hóa, hay sẽ cho phép giao dịch các công cụ phái sinh trên vàng (futures, options - hay gọi nôm na là "vàng giấy")?
Nếu chỉ là vàng vật chất: An toàn hơn, nhưng vấn đề hậu cần (kho bãi, vận chuyển, kiểm định chất lượng) là cực lớn. Làm sao để đảm bảo một lượng vàng SJC ở Hà Nội có chất lượng y hệt ở Cà Mau? Niềm tin vào hệ thống kiểm định theo đó là sống còn.
Nếu cho phép "vàng giấy", kịch bản đặt ra là điều kiện cho thanh khoản sẽ bùng nổ, thu hút nhà đầu tư chuyên nghiệp. Nhưng rủi ro đòn bẩy tài chính sẽ rất lớn. Với tâm lý đầu cơ mạnh của nhà đầu tư cá nhân Việt Nam (nhìn từ thị trường chứng khoán và crypto), nếu không kiểm soát đòn bẩy chặt chẽ, sàn vàng có nguy cơ trở thành một "sòng bạc" gây bất ổn xã hội.
Kinh nghiệm từ các mô hình sàn vàng có đặc thù quản lý gần với Việt Nam như Thượng Hải cho thấy giai đoạn đầu, có lẽ nên tập trung vào chuẩn hóa giao dịch vàng vật chất, có sự liên thông với giá thế giới, trước khi nghĩ đến các công cụ phái sinh phức tạp.
Bên cạnh đó, bài toán "tạo lập thị trường" (Market Makers) và nguồn cung cũng là một vấn đề quan trọng cần sự hóa giải hợp lý và đảm bảo ổn định, an toàn trong vận hành. Bởi sàn giao dịch muốn hoạt động trơn tru thì phải có thanh khoản. Ai sẽ là người đứng ra đảm bảo luôn có lệnh mua và lệnh bán đối ứng?
Ở các thị trường lớn, vai trò này thuộc về các ngân hàng thương mại lớn và ngoài ra, các "tay to" quỹ ETF. Tại Việt Nam, nếu lập sàn, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) có cho phép các NHTM tham gia kinh doanh vàng trạng thái trở lại không? Hiện nay, theo Nghị định 232 các NHTM đủ điều kiện có thể nộp hồ sơ xin cấp phép kinh doanh, nhập khẩu vàng, sản xuất vàng miếng... Nhưng vàng trạng thái là 1 câu chuyện khác và bài học của 1 số tổ chức trong quá khứ, điển hình là ACB, cho thấy vẫn còn những hệ lụy nếu cơ chế và kiểm soát không phù hợp.
Trong khi đó, ở sàn giao dịch vàng nếu được vận hành như một forex market đúng nghĩa, nếu không có các "tay to" tạo thanh khoản, sàn sẽ rất dễ bị thao túng giá, đặc biệt khi lượng vàng trôi nổi trong dân dù lớn nhưng phân tán. Quan trọng hơn, để giá trong nước liên thông thế giới, NHNN phải có cơ chế can thiệp nguồn cung (nhập khẩu) linh hoạt. Nếu vẫn giữ cơ chế cấp quota nhập khẩu cứng nhắc như hiện nay, thì dù có sàn, giá vẫn sẽ bị méo mó khi cầu tăng đột biến.
Thực tiễn trên thị trường tài chính Việt Nam cũng thấy, khả năng "lái giá", thao túng của các nhóm lợi ích là có thật. Vàng là mặt hàng nhạy cảm hơn nhiều so với cổ phiếu.
Hệ thống giám sát của sàn phải cực kỳ hiện đại để phát hiện các giao dịch bất thường. Quy định về ký quỹ (margin), biên độ dao động giá phải được thiết kế chặt chẽ để tránh những cú sốc. Sự minh bạch về dữ liệu giao dịch là điều kiện tiên quyết để lấy lại niềm tin của người dân, những người đang quen mua bán bằng "niềm tin" tại các tiệm vàng truyền thống.
Đáng chú ý, quản lý thị trường vàng tại Việt Nam luôn đặt trong mối quan hệ nhạy cảm với chính sách tiền tệ và tỷ giá. Đây là nỗi lo lớn nhất của nhà điều hành. Khi có sàn vàng, giao dịch sôi động, nhu cầu nhập khẩu vàng để đáp ứng thanh khoản sẽ gây áp lực lên tỷ giá USD/VND.
Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, việc kiểm soát tỷ giá là mục tiêu tối thượng để ổn định vĩ mô. Nếu không khéo, sàn vàng có thể trở thành "cái van" hút ngoại tệ, gây bất ổn cho hệ thống ngân hàng. NHNN sẽ phải giải bài toán cân não: Làm sao để thị trường vàng vận hành theo quy luật cung cầu, nhưng không được phá vỡ sự ổn định của đồng nội tệ?
Sự liên thông giữa tài khoản giao dịch vàng và tài khoản ngân hàng cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh dòng vốn nóng luân chuyển gây sốc.
Đứng trước ngưỡng cửa sàn giao dịch vàng Quốc gia, chúng ta có thể nhìn thấy cơ hội lịch sử để hiện đại hóa thị trường tài chính Việt Nam, biến vàng từ một tài sản "đóng" trong dân thành nguồn lực phát triển.
Nhưng, chúng ta cần một lộ trình rõ ràng, thí điểm từng bước, hoàn thiện khung pháp lý và hạ tầng kỹ thuật trước khi mở toang cánh cửa. Dường như qua các hội nghị, hội thảo, định hướng mô hình sàn giao dịch vàng quốc gia cũng đang có hướng đi theo lộ trình cần thiết như vậy.
Cuối cùng, có thể nói thị trường vàng như một con ngựa chứng, rất mạnh mẽ nhưng cũng rất khó thuần phục. Sàn giao dịch chính là bộ dây cương và yên ngựa. Nếu trang bị không tốt, người cưỡi (nền kinh tế) có thể bị hất ngã đau đớn. "Dục tốc bất đạt" - chưa bao giờ câu nói này lại đúng như lúc này đối với thị trường vàng Việt Nam. Song nếu vận dụng đúng câu thành ngữ “Ai muốn đi xa phải dành sức ngựa” thì thị trường vàng có thể sẽ là một trụ mới của nỗ lực phân phối dòng vốn và nâng tầm thị trường tài chính - trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu.
