Cần thiết kế cơ chế xác định giá dịch vụ hoa tiêu và khoản thu ngân sách theo hướng tách biệt, đồng thời kiểm soát việc chuyển khoản thu thành các khoản phụ thu ngoài giá dịch vụ, không tạo thêm áp lực chi phí thiếu hợp lý với hoạt động vận tải hàng hải.
Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đề xuất bổ sung khoản thu ngân sách Nhà nước đối với doanh nghiệp được giao cung cấp dịch vụ hoa tiêu hàng hải tại vùng hoa tiêu bắt buộc. Chính sách nhằm điều tiết một phần lợi ích kinh tế từ quyền cung cấp dịch vụ do Nhà nước xác lập, song cần có cơ chế phù hợp để tránh phát sinh áp lực chi phí cho hoạt động vận tải biển.
Theo dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, tàu thuyền trong nước và nước ngoài khi hoạt động tại các vùng hoa tiêu bắt buộc của Việt Nam phải sử dụng dịch vụ hoa tiêu và thanh toán chi phí tương ứng, trừ những trường hợp đặc biệt được miễn sử dụng dịch vụ. Mỗi vùng hoa tiêu có thể bao gồm một hoặc nhiều tuyến hoa tiêu.
Đáng chú ý, dự thảo đề xuất quy định các doanh nghiệp được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cung cấp dịch vụ hoa tiêu hàng hải tại vùng hoa tiêu bắt buộc, tuyến hoa tiêu dẫn tàu phải nộp ngân sách Nhà nước một khoản thu từ hoạt động cung cấp dịch vụ, gắn với việc sử dụng kết cấu hạ tầng hàng hải và đường thủy nội địa.
Khoản thu này được xác định trên cơ sở doanh thu cung cấp dịch vụ hoa tiêu, đặc điểm của từng vùng hoa tiêu bắt buộc và tuyến dẫn tàu, điều kiện khai thác, mức độ sử dụng kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, quản lý, cùng yêu cầu duy trì hoạt động hoa tiêu an toàn, liên tục.
Theo cơ quan soạn thảo, đây là khoản thu ngân sách Nhà nước độc lập, không thuộc nhóm phí, lệ phí và phải được hạch toán riêng với giá dịch vụ hoa tiêu hàng hải. Việc xác định giá dịch vụ hoa tiêu vẫn thực hiện theo quy định của pháp luật về giá.
Chính phủ sẽ quy định cụ thể căn cứ, phương pháp xác định, mức thu, chế độ thu, nộp và quản lý khoản thu; đồng thời quy định các trường hợp miễn, giảm khi cần thiết nhằm bảo đảm hoạt động cung cấp dịch vụ hoa tiêu, an toàn hàng hải và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế - xã hội.
Lý giải đề xuất này, đại diện cơ quan soạn thảo cho biết quyền cung cấp dịch vụ tại các vùng hoa tiêu bắt buộc được hình thành trên cơ sở quyết định quản lý của Nhà nước, qua đó mang lại lợi ích kinh tế cho doanh nghiệp được giao quyền.
Trong khi đó, pháp luật hiện hành chủ yếu quy định về điều kiện cung cấp dịch vụ, tổ chức hoạt động và giá dịch vụ hoa tiêu, chưa thiết lập cơ chế riêng để Nhà nước điều tiết một phần lợi ích kinh tế phát sinh từ quyền cung cấp dịch vụ này.
Do đó, dự thảo hướng tới xác lập ở cấp Bộ luật cơ sở pháp lý cho khoản thu ngân sách độc lập, với nghĩa vụ nộp thuộc về tổ chức được giao quyền cung cấp dịch vụ, thay vì chuyển trực tiếp nghĩa vụ này sang chủ tàu. Cách tiếp cận này cũng nhằm phân định rõ khoản thu ngân sách với giá dịch vụ, phí và lệ phí.
Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, chính sách có thể bổ sung nguồn thu cho ngân sách Nhà nước từ quyền khai thác kinh tế do Nhà nước xác lập. Khoản thu sẽ được nộp vào ngân sách, không đề xuất cơ chế để lại trực tiếp cho cơ quan quản lý hoặc tổ chức thu.
Đối với doanh nghiệp hoa tiêu, khoản thu dự kiến sẽ tạo ra nghĩa vụ tài chính mới. Tuy nhiên, mức độ tác động sẽ phụ thuộc vào doanh thu dịch vụ, sản lượng tàu, tổng dung tích tàu, điều kiện khai thác, chi phí duy trì lực lượng và mức lợi nhuận hợp lý tại từng vùng, tuyến hoa tiêu.
Vì vậy, Bộ Xây dựng cho rằng không nên áp dụng một tỷ lệ thu đồng nhất trong trường hợp điều kiện khai thác giữa các vùng, tuyến có sự chênh lệch lớn. Việc xác định mức thu cần tính đến đặc thù hoạt động và khả năng duy trì cung cấp dịch vụ an toàn, liên tục của doanh nghiệp.
Về phía chủ tàu, dự thảo không làm phát sinh nghĩa vụ nộp trực tiếp khoản thu này. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa chủ tàu hoàn toàn không chịu tác động về chi phí. Nếu mức thu được xác định quá cao, doanh nghiệp hoa tiêu có thể tìm cách bù đắp chi phí phát sinh thông qua giá thành dịch vụ, qua đó tạo áp lực gián tiếp lên hoạt động vận tải hàng hải.
Đây là vấn đề cần được tính toán thận trọng trong quá trình xây dựng cơ chế thực hiện chính sách. Bởi nếu khoản thu ngân sách được tách biệt về mặt pháp lý nhưng chi phí thực tế lại được chuyển sang chủ tàu thông qua giá dịch vụ hoặc các khoản phụ thu, mục tiêu hạn chế tác động đến hoạt động vận tải có thể không đạt được như kỳ vọng.
Theo cơ quan soạn thảo, cần thiết kế cơ chế xác định giá dịch vụ và khoản thu ngân sách theo hướng tách biệt, đồng thời kiểm soát việc chuyển khoản thu thành các khoản phụ thu ngoài giá dịch vụ. Đây là yếu tố quan trọng để vừa bảo đảm nguồn thu cho ngân sách Nhà nước, vừa hạn chế nguy cơ phát sinh chi phí thiếu hợp lý đối với doanh nghiệp vận tải hàng hải.
Việc xây dựng phương pháp tính và mức thu phù hợp, có tính đến đặc thù của từng vùng, tuyến hoa tiêu, sẽ góp phần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, đồng thời hạn chế tác động dây chuyền đến chủ tàu và chi phí vận tải biển.
