Phát triển doanh nghiệp spin-off là một trong những con đường hiệu quả nhất để chuyển hóa tri thức khoa học thành động lực phát triển kinh tế.
Thực tiễn từ TP HCM cho thấy, khi các yếu tố chính sách, nguồn vốn, hạ tầng dữ liệu và hệ sinh thái được kết nối hiệu quả, các kết quả nghiên cứu hoàn toàn có thể trở thành những doanh nghiệp công nghệ có giá trị. Vì vậy, Việt Nam có thể hình thành một làn sóng doanh nghiệp spin-off mới.
Trong nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh đã từng bước hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo năng động và có quy mô lớn nhất cả nước. Hiện tại Thành phố đã hình thành Quỹ đầu tư mạo hiểm, tạo nguồn vốn mồi cho spin-off. Quỹ được thiết kế theo mô hình hợp tác công - tư, trong đó Nhà nước đóng vai trò “vốn mồi” nhằm thu hút thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân và các nhà đầu tư quốc tế. Với vốn điều lệ ban đầu 500 tỷ đồng (ngân sách chiếm 40%), Quỹ hướng tới mục tiêu đạt tối thiểu 5.000 tỷ đồng vào năm 2035. Cơ chế cho phép chấp nhận mức rủi ro có kiểm soát lên đến 50% phần vốn Nhà nước là công cụ tài chính then chốt để hỗ trợ các doanh nghiệp spin-off ở giai đoạn sớm, có rủi ro cao nhưng tiềm năng lớn.
Thành phố đang triển khai Đề án thí điểm nhằm tạo động lực đưa nhanh kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ từ ngân sách nhà nước vào sản xuất, kinh doanh. Đề án tập trung vào 6 nhóm giải pháp nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trong thương mại hóa với các điểm mới gồm: Cơ chế giao quyền linh hoạt cho tổ chức, cá nhân khai thác kết quả nghiên cứu; Hoàn thiện cơ chế định giá tài sản trí tuệ, giảm rủi ro pháp lý; Hỗ trợ kinh phí hoàn thiện công nghệ và phát triển sản phẩm; Thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, việc không cộng dồn vốn nhà nước giữa các giai đoạn giúp doanh nghiệp mạnh dạn tham gia sâu hơn vào quá trình thương mại hóa.
Sàn Giao dịch Công nghệ là nền tảng kết nối các chủ thể của thị trường khoa học và công nghệ, đóng vai trò như một “hạ tầng dữ liệu và thị trường” cho hoạt động thương mại hóa công nghệ. Hệ thống Techport.vn đã hỗ trợ hơn 280.000 lượt giao dịch Liên thông với Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, kết nối hàng nghìn nhu cầu công nghệ nền tảng Techport.vn. Đây là hạ tầng quan trọng giúp các doanh nghiệp spin-off tìm được đầu ra thị trường, rút ngắn quá trình thương mại hóa.
Thành phố đang triển khai nhiều chính sách hỗ trợ trực tiếp: Hỗ trợ tài chính không hoàn lại từ 40-400 triệu đồng cho các dự án ươm tạo; Hỗ trợ đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ trong và ngoài nước lên tới 60 triệu đồng/đơn Sandbox công nghệ cho UAV và xe tự hành. Đây là các công cụ, chính sách hỗ trợ giai đoạn “hình thành - thử nghiệm – hoàn thiện” của doanh nghiệp spin-off.
Từ thực tiễn triển khai tại Thành phố Hồ Chí Minh và kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy rằng để đưa mô hình doanh nghiệp spin-off từ giai đoạn thí điểm sang phổ biến trên phạm vi toàn quốc. Trong đó, trọng tâm là hoàn thiện các chính sách ở các cấp độ: quốc gia, pháp lý, hạ tầng dữ liệu và từng cơ sở giáo dục đại học.
Thứ nhất, thiết kế cơ chế dẫn dắt thị trường cho đổi mới sáng tạo, cần xây dựng và triển khai hiệu quả cơ chế “đặt hàng công nghệ” từ khu vực công, trong đó Nhà nước xác định rõ các bài toán lớn của quốc gia và địa phương, đặt hàng cho các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng tham gia giải quyết. Đây là công cụ quan trọng để tạo đầu ra cho hoạt động nghiên cứu, là “điểm khởi đầu thị trường” cho các doanh nghiệp spinoff.
Thứ hai, tháo gỡ các điểm nghẽn cốt lõi trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng cho phép và hướng dẫn rõ việc góp vốn bằng tài sản trí tuệ; Xây dựng cơ chế định giá tài sản trí tuệ phù hợp với thực tiễn thị trường, chấp nhận yếu tố rủi ro và tiềm năng tăng trưởng.
Thứ ba, phát triển hạ tầng dữ liệu – nền tảng kết nối của thị trường công nghệ, theo đó, cần ưu tiên xây dựng và vận hành đồng bộ: Bản đồ công nghệ quốc gia, giúp định vị các năng lực nghiên cứu, công nghệ và lĩnh vực ưu tiên; Cơ sở dữ liệu chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp công nghệ, phục vụ kết nối và hợp tác; Nền tảng kết nối cung – cầu công nghệ, tích hợp thông tin về nhu cầu của doanh nghiệp và nguồn cung từ viện, trường.
Thứ tư, thúc đẩy chuyển đổi mô hình hoạt động gắn với thị trường. Các trường đại học và viện nghiên cứu là nơi khởi nguồn của các doanh nghiệp spin-off. Trước hết, cần chuyên nghiệp hóa các đơn vị trung gian như Văn phòng chuyển giao công nghệ (TTO), cần ghi nhận các kết quả như bằng sáng chế, hợp đồng chuyển giao công nghệ, hoạt động tư vấn, và đặc biệt là việc thành lập doanh nghiệp spin-off.
Thứ năm, phát triển nguồn vốn cho giai đoạn đầu của doanh nghiệp công nghệ, cần thúc đẩy phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm, đặc biệt là các mô hình hợp tác công – tư, trong đó Nhà nước đóng vai trò “vốn mồi” nhằm thu hút nguồn lực xã hội.n
.jpg "Giải pháp phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Tây Ninh")