Quy trình tự động vận hành nhanh chóng. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần chủ động dự liệu rủi ro và xác định rõ trách nhiệm pháp lý đi kèm.
Trên một trang thương mại điện tử, do lỗi kỹ thuật hệ thống, giá bán của máy in niêm yết bị nhầm thành 66 đô-la Singapore, trong khi giá thực tế của sản phẩm khoảng 3.800 đô-la Singapore. Lợi dụng lỗi kỹ thuật này, một khách hàng đặt mua tổng cộng 1.606 chiếc máy in với số tiền thanh toán rất thấp. Vụ việc phát sinh tranh chấp và được đưa ra giải quyết tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC). Hội đồng trọng tài SIAC phán quyết người mua có hành vi gian lận do chủ thể này biết rõ giá thực tế của sản phẩm, cố ý lợi dụng lỗi kỹ thuật hệ thống nhằm mua sản phẩm với số lượng bất thường.
Câu chuyện này được PGS TS Nguyễn Xuân Minh, Phó giám đốc Thường trực Đại học Ngoại thương Phân hiệu TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC, dẫn ra trong hội thảo “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa – Từ từng phần đến toàn diện” do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Xúc tiến Thương Mại và Đầu tư TP HCM (ITPC) tổ chức tại TP HCM, để cho thấy trong giao dịch trên môi trường số, một sự cố kỹ thuật trong hệ thống tự động hóa lập tức tạo ra những tranh chấp pháp lý thực tế cho doanh nghiệp.
Giao dịch được thực hiện từ sự tương tác của hệ thống tự động sẽ không bị phủ nhận giá trị pháp lý. Doanh nghiệp không thể lấy lý do “do máy tự động thực hiện” để phủ nhận giá trị pháp lý của giao dịch. PGS TS Nguyễn Xuân Minh nhận định quy trình có thể tự động vận hành, thế nhưng trách nhiệm không tự động chuyển giao từ chủ thể này sang chủ thể khác. Trách nhiệm chỉ được chuyển giao khi có quy định cụ thể trong quy trình nội bộ, thỏa thuận hợp đồng hoặc do pháp luật quy định.
Đồng quan điểm, LS Vũ Lê Bằng, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH Nishimura & Asahi Việt Nam, Trọng tài viên VIAC, nhận định tự động hóa không đồng nghĩa với tự xả bỏ trách nhiệm hay tự động được bảo vệ về mặt pháp lý. Tự động hóa phải đi liền với tự động chịu trách nhiệm. Thực tế, các tranh chấp dạng này đang xuất hiện ngày một nhiều. Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Tổng Thư ký VIAC, Phó Giám đốc phụ trách VIAC Chi nhánh TPHCM, nhận định xu thế tranh chấp liên quan đến hợp đồng điện tử ngày càng tăng khi doanh nghiệp chưa quản trị tốt việc giao kết và chứng cứ điện tử.
Doanh nghiệp đối mặt với các rủi ro cụ thể trong vận hành tự động. Thẩm quyền phê duyệt trên hệ thống tự động chưa rõ ràng. Thông báo tự động không phân biệt rõ ràng giữa trạng thái “đã nhận” và “đã chấp nhận” giao dịch. Công tác lưu trữ dữ liệu còn sơ sài. Nhiều đơn vị thiếu quy trình xử lý lỗi hệ thống, đồng thời thiếu cơ chế phản hồi, khiếu nại kịp thời.
Nguy cơ pháp lý còn xuất phát từ mối quan hệ với bên thứ ba cung cấp dịch vụ công nghệ. Ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh TP HCM, nhận định nhiều người thường chấp nhận các điều khoản trực tuyến tự động mà không đọc kỹ. Các nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ mạng thường thoái thác trách nhiệm khi xảy ra sự cố rò rỉ hoặc mất dữ liệu. Điều này khiến việc truy xuất dữ liệu làm bằng chứng khi xảy ra tranh chấp vô cùng khó khăn.
Trước các rủi ro và rào cản nêu trên, các chuyên gia đã đề xuất nhóm giải pháp đồng bộ nhằm bảo vệ doanh nghiệp trong vận hành số.
Về quản trị hệ thống, PGS TS Nguyễn Xuân Minh đề xuất doanh nghiệp cần lập bản đồ các điểm tự động hóa, tách biệt rõ ràng giữa việc “xác nhận” và “chấp nhận” giao dịch. Con người sẽ can thiệp ở những ngưỡng rủi ro tới hạn. Lộ trình thực hiện cần triển khai từng bước thận trọng, chỉ đưa vào tự động hóa những khâu đã sẵn sàng và thấu đáo về công nghệ, pháp lý cũng như quản trị rủi ro.
Về quy chế nội bộ, ông Vũ Xuân Hưng đề xuất doanh nghiệp xây dựng quy chế phân quyền sử dụng công cụ số rõ ràng, quy định cụ thể người có thẩm quyền ký và quản lý chữ ký số. Doanh nghiệp phải tách bạch việc nhận thông điệp dữ liệu với việc chấp nhận giao kết hợp đồng.
Trao đổi bên lề hội thảo, ông Vũ Xuân Hưng khuyến nghị các doanh nghiệp vừa và nhỏ nên ưu tiên sử dụng chữ ký số công cộng được xác thực bởi bên thứ ba có đủ thẩm quyền như các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông Viettel, VNPT, MobiFone.
Về thiết kế và thỏa thuận hợp đồng, doanh nghiệp cần thiết kế hệ thống lưu trữ tự động để thu thập dữ liệu chứng minh phục vụ xác thực và giải quyết tranh chấp. Doanh nghiệp phải thiết lập quy chế phân quyền rõ ràng cùng các điều khoản phân bổ rủi ro công nghệ trong hợp đồng.
