Phần lớn doanh nghiệp không thất bại vì một quyết định sai rõ ràng, mà vì những quyết định tưởng như hợp lý nhưng không thể tự bảo vệ khi bị xem xét lại.
Khi giao dịch được đặt dưới góc nhìn pháp lý, vấn đề không còn là đúng hay sai, mà là doanh nghiệp có chứng minh được mình đã kiểm soát rủi ro ngay từ đầu hay không, và trong nhiều trường hợp, câu trả lời chỉ xuất hiện khi mọi khả năng sửa chữa đã không còn.
Trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp quen đánh giá quyết định bằng hiệu quả. Một giao dịch mang lại lợi ích, được đối tác chấp nhận và thị trường hấp thụ thì được coi là hợp lý, bởi đây là logic quen thuộc của doanh nghiệp, nơi giá trị được đo bằng kết quả và tốc độ. Logic này không sai, nhưng lại không phải là lớp logic quyết định rủi ro cuối cùng.
Bởi trong thực tế, rủi ro không xuất hiện khi doanh nghiệp đang vận hành, mà xuất hiện khi một quyết định bị “đọc lại”. Khi đó, giao dịch không còn được nhìn bằng tiêu chí hiệu quả, mà bằng khả năng giải thích toàn bộ quá trình hình thành, các giả định đã sử dụng và mức độ kiểm soát tại từng thời điểm. Điều từng được xem là hợp lý có thể trở thành điểm yếu, nếu không có cách chứng minh rằng nó đã được kiểm soát.
Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn doanh nghiệp không nhận ra thời điểm mình bước vào vùng rủi ro. Không phải vì họ thiếu thận trọng, mà vì hệ thống vận hành hiện tại tạo ra cảm giác rằng mọi thứ đang nằm trong kiểm soát. Và trong nhiều trường hợp, người ra quyết định không nhận ra rằng chính mình đang đứng trong vùng rủi ro đó.
Một giao dịch có hồ sơ đầy đủ, có quy trình, có đối tác rõ ràng, có dòng tiền minh bạch, vẫn có thể chứa rủi ro nếu những yếu tố nền tảng của nó không được kiểm soát một cách thực chất. Khi mọi thứ diễn ra trơn tru, rất ít doanh nghiệp đặt câu hỏi về điều gì sẽ xảy ra nếu toàn bộ giao dịch đó bị xem xét lại trong một bối cảnh khác, với một tiêu chuẩn đánh giá khác. Điểm nguy hiểm nhất là doanh nghiệp không biết mình đã bước vào vùng rủi ro đó từ khi nào.
Rủi ro vì thế không nằm ở những sai phạm dễ nhận biết, mà nằm ở những điểm mà doanh nghiệp cho rằng không có vấn đề. Một cấu trúc giao dịch phụ thuộc vào giả định chưa được kiểm chứng, một dòng tiền hợp lý về mặt kế toán nhưng không giải thích được đầy đủ về bản chất, hay một quyết định được thông qua nhanh chóng dựa trên niềm tin rằng các bên liên quan đã “làm đúng phần việc của mình”, đều có thể trở thành điểm yếu khi bị đặt lại câu hỏi.
Một quyết định có thể hợp lý theo logic thị trường. Nhưng nếu không chứng minh được cách kiểm soát, nó vẫn là một quyết định có rủi ro.
Không ít doanh nghiệp chỉ nhận ra mình đang ở trong vùng rủi ro khi những câu hỏi đầu tiên được đặt ra từ bên ngoài. Và ở thời điểm đó, vấn đề không còn là giải thích, mà là không còn gì để sửa. Khi dòng tiền đã đi qua, khi tài sản đã chuyển giao, khi các bên đã ràng buộc vào một cấu trúc pháp lý cụ thể, khả năng điều chỉnh gần như không còn tồn tại.
Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp không sai. Nhưng lại là bên duy nhất không chứng minh được mình đã kiểm soát. Khoảng trống không nằm ở hành vi, mà nằm ở việc không có một cấu trúc đủ rõ để chứng minh rằng mọi thứ đã được kiểm soát ngay từ đầu.
Áp lực về thời gian và cơ hội càng làm cho vấn đề trở nên nghiêm trọng. Doanh nghiệp buộc phải hành động nhanh để không bỏ lỡ thị trường, trong khi lại không có đủ thời gian để kiểm tra toàn bộ các giả định nền tảng. Khi giao dịch thành công, kết quả tạo ra cảm giác an toàn. Nhưng khi bị xem xét lại, chính những yếu tố từng giúp giao dịch diễn ra nhanh chóng lại trở thành điểm bị đặt dấu hỏi.
Một dấu hiệu rõ ràng của việc đang ở trong vùng rủi ro là khi doanh nghiệp không thể trả lời một cách dứt khoát các câu hỏi rất cơ bản về chính giao dịch của mình: tại sao cấu trúc này được lựa chọn, những giả định nào đang được sử dụng, điều gì sẽ xảy ra nếu một trong các giả định đó không còn đúng, ai thực sự kiểm soát các yếu tố cốt lõi của giao dịch, và nếu phải giải thích toàn bộ giao dịch này trước một bên thứ ba không tham gia vào quá trình ra quyết định, doanh nghiệp có thể làm điều đó một cách nhất quán hay không. Nếu những câu hỏi này không có câu trả lời rõ ràng, thì rủi ro không còn là khả năng, mà là điều đã tồn tại.
Một quyết định có thể được thông qua rất nhanh, nhưng rủi ro của nó chỉ lộ ra khi bị đặt lại câu hỏi. Khi đó, vấn đề không còn là quyết định đó có hợp lý hay không, mà là doanh nghiệp có thể giải thích được toàn bộ logic hình thành của nó hay không.
Nếu anh đang tham gia một giao dịch, câu hỏi không phải là nó có hợp lý hay không, mà là anh có thể chứng minh được điều gì khi nó bị xem xét lại.
Vì vậy, trước mỗi quyết định, câu hỏi quan trọng nhất không còn là “có nên làm hay không”, mà là doanh nghiệp có thể tự bảo vệ được quyết định đó hay không. Nếu câu trả lời không rõ ràng, thì rủi ro đã tồn tại, chỉ là chưa bị nhìn thấy.
Bởi một quyết định không được kiểm chứng ở thời điểm đưa ra, sẽ bị kiểm chứng lại ở thời điểm bất lợi nhất. Và khi đó, mọi thứ không còn được đánh giá bằng hiệu quả, mà bằng khả năng tự bảo vệ.
.jpg "Đổi mới tư duy quản trị doanh nghiệp")
