Đề xuất xử phạt “xe ghép” trá hình cho thấy những khoảng trống trong quản lý loại hình này, khi tiềm ẩn rủi ro an toàn và tạo ra sự cạnh tranh thiếu bình đẳng trên thị trường vận tải.
Đề xuất sửa đổi Nghị định 168 theo hướng xử phạt hành vi chở khách có thu tiền nhưng không đăng ký kinh doanh vận tải đang thu hút sự quan tâm của dư luận, khi “xe ghép”, “xe tiện chuyến” ngày càng phổ biến trên thực tế.
Theo dự thảo, người điều khiển ô tô không đăng ký kinh doanh vận tải hành khách nhưng vẫn nhận chở khách có thu tiền, nhận đặt chỗ hoặc ký hợp đồng để vận chuyển có thể bị phạt từ 12–14 triệu đồng, đồng thời bị trừ 6 điểm giấy phép lái xe. Đây được xem là động thái siết chặt với một loại hình đang phát triển nhanh nhưng nằm ngoài khuôn khổ quản lý.
Trong những năm gần đây, “xe ghép” trở thành lựa chọn quen thuộc của nhiều người, đặc biệt trên các tuyến liên tỉnh. Chỉ cần một tin nhắn hoặc cuộc gọi qua mạng xã hội, hành khách có thể dễ dàng tìm được xe đi cùng tuyến, được đón tận nơi, trả tận điểm, với mức chi phí không quá cao.
Sự tiện lợi, linh hoạt theo nhu cầu cá nhân chính là lý do khiến loại hình này phát triển nhanh. Không ít người sẵn sàng bỏ qua xe khách truyền thống hay taxi để chọn xe ghép vì cảm giác chủ động và tiết kiệm thời gian.
Tuy nhiên, phía sau sự tiện lợi đó là không ít rủi ro. Khác với các loại hình vận tải chính thức, xe ghép hoạt động chủ yếu dựa trên thỏa thuận tự phát, không có sự kiểm soát chặt chẽ về điều kiện kinh doanh, an toàn kỹ thuật phương tiện hay tiêu chuẩn đối với người lái.
Thực tế thời gian qua cũng có nhiều ý kiến phản ánh việc không ít tài xế vừa lái xe vừa liên tục nghe điện thoại để nhận khách, điều phối chuyến đi, thậm chí chuyển khách giữa các xe dọc đường. Một số trường hợp phóng nhanh, vượt ẩu để kịp giờ đón trả khách, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.
Bên cạnh đó, việc thu tiền nhưng không đăng ký kinh doanh cũng đặt ra vấn đề về tính minh bạch và công bằng trong thị trường vận tải. Trong khi doanh nghiệp vận tải phải đáp ứng hàng loạt điều kiện, từ đăng ký kinh doanh, nghĩa vụ thuế đến quy định về an toàn, thì xe ghép lại hoạt động linh hoạt, ít ràng buộc, tạo ra sự cạnh tranh không cân xứng.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh chủ đề này, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp – Giám đốc Công ty Luật HPVN cho rằng, điểm then chốt không nằm ở tên gọi “xe ghép” hay “xe tiện chuyến”, mà ở bản chất hoạt động.
Theo ông Hiệp, nếu việc chở khách có thu tiền diễn ra thường xuyên, có tổ chức, có nhận đặt chỗ hoặc thỏa thuận trước về hành trình, thì đã mang đầy đủ dấu hiệu của hoạt động kinh doanh vận tải hành khách, và phải tuân thủ các quy định tương ứng.
“Pháp luật không điều chỉnh theo cách gọi, mà điều chỉnh theo bản chất giao dịch. Nếu là kinh doanh vận tải thì phải đăng ký, phải chịu các điều kiện và nghĩa vụ như các chủ thể khác trong cùng lĩnh vực”, ông Hiệp phân tích.
Luật sư cũng lưu ý, ranh giới giữa “chia sẻ chi phí” và “kinh doanh trá hình” cần được quy định rõ ràng để tránh cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng. Nếu không có tiêu chí cụ thể, việc xử lý có thể gặp khó khăn, thậm chí phát sinh tranh chấp.
“Không thể để tình trạng một hoạt động mang tính kinh doanh nhưng lại đứng ngoài khuôn khổ pháp lý, vì điều đó không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng trên thị trường”, ông Hiệp nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, Luật sư Nguyễn Thành Luân – Công ty Luật TNHH Hà Việt cho rằng, việc đưa “xe ghép” vào diện điều chỉnh là cần thiết, nhưng đi kèm với đó phải là các tiêu chí nhận diện rõ ràng để bảo đảm tính khả thi trong thực thi.
Theo ông Luân, điểm khó nhất hiện nay là phân định giữa hành vi chia sẻ chi phí đơn thuần giữa các cá nhân và hoạt động kinh doanh vận tải trá hình. Nếu không có tiêu chí cụ thể, nguy cơ xảy ra tình trạng áp dụng không thống nhất hoặc xử lý thiếu thuyết phục là điều có thể xảy ra.
“Trong thực tế, không ít trường hợp đi chung xe có sự chia sẻ chi phí hợp lý, không mang tính kinh doanh. Nếu quy định không rõ ràng, rất dễ dẫn đến việc xử lý nhầm hoặc tạo tâm lý e ngại cho người dân khi tham gia các hình thức đi chung”, ông Luân phân tích.
Luật sư cũng cho rằng, bên cạnh chế tài xử phạt, cơ quan quản lý cần tính đến phương án hoàn thiện khung pháp lý theo hướng mở hơn, có thể xem xét các mô hình vận chuyển linh hoạt, nhưng phải đặt trong khuôn khổ kiểm soát phù hợp.
“Quản lý không nên chỉ dừng ở việc cấm hoặc xử phạt, mà cần tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng để các mô hình phù hợp có thể tồn tại hợp pháp. Khi đó, vừa bảo đảm an toàn cho hành khách, vừa tránh triệt tiêu những nhu cầu đi lại chính đáng trong xã hội”, ông Luân nêu quan điểm.
Theo ông, nếu làm rõ được ranh giới giữa chia sẻ chi phí và kinh doanh vận tải, đồng thời thiết kế cơ chế quản lý phù hợp, việc siết “xe ghép” sẽ không chỉ dừng ở xử lý vi phạm, mà còn góp phần định hình lại thị trường vận tải theo hướng minh bạch và bền vững hơn.