Chúng ta cần một chiến lược quốc gia để định vị lại giá trị của phụ phẩm, biến chúng thành những co-products mang lại giá trị tỷ đô thay vì tiếp tục lãng phí tài nguyên đất nước.
Chiến thắng của Vietnam Food tại cuộc thi Net Zero Challenge do Temasek tổ chức (cuộc thi thử thách Net Zero năm 2023) là một cột mốc quan trọng khi chúng tôi vượt qua hơn 700 công ty đến từ 60 quốc gia bằng công nghệ hoàn toàn của người Việt. Thành tựu này không chỉ dừng lại ở một giải thưởng mà đã được cụ thể hóa bằng việc thành lập công ty Retrieve Oceania tại Úc cách đây hai tuần để chính thức xuất khẩu trí tuệ và công nghệ xử lý phụ phẩm ra thế giới. Năm 2023, Vietnam Food cũng đã được vinh danh là công ty sáng tạo nhất toàn thế giới trong toàn ngành tôm. Tuy nhiên, để đạt được vị thế này, chúng tôi đã phải trải qua một hành trình sáu năm đầy gian nan để đối đầu với những định kiến “thâm căn cố đế” về giá trị của những gì vốn bị coi là bỏ đi.
Nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ phụ phẩm sản xuất là một con đường tiêu tốn năm năm trời vất vả trong phòng thí nghiệm và chúng tôi mất thêm một năm ròng rã chỉ để thuyết phục các nhà sản xuất coi phụ phẩm là tài nguyên. Điểm nghẽn lớn nhất trong cuộc chiến này chính là tư duy khi chúng ta đã sai lầm ngay từ cách nhìn nhận phụ phẩm và mặc định coi đó là chất thải.
Tôi đã trực tiếp chứng kiến một thực trạng đáng buồn là khi một số người nghe nói đến các sản phẩm sản xuất từ phụ phẩm, câu cửa miệng của họ luôn là “chắc rẻ lắm”. Đây là một định kiến về giá trị vô cùng nặng nề mà chúng tôi phải nỗ lực phá bỏ để chứng minh rằng, hàm lượng khoa học công nghệ mới là yếu tố quyết định giá cả của sản phẩm.
Để xóa bỏ nhãn dán rác thải cho đầu tôm, Vietnam Food đã phải áp dụng những quy trình sản xuất khắt khe vượt xa các tiêu chuẩn thông thường. Chúng tôi đã kiên trì suốt một thời gian dài để thuyết phục các đối tác rằng “không phải cứ thứ gì đã rớt xuống sàn nhà thì không thể mang lên làm thực phẩm”.
Việc thay đổi thói quen sản xuất này là một thử thách rất lớn vì điều đó yêu cầu sự thay đổi toàn diện trong khâu thu gom và bảo quản nguyên liệu ngay từ nguồn. Chỉ khi chúng ta đối xử với phụ phẩm như một loại tài nguyên thực phẩm ngay từ giây phút đầu tiên, chúng ta mới có thể tạo ra những tinh phẩm có giá trị cao thay vì những thô phẩm giá rẻ.
Thực tế, sản xuất từ phụ phẩm khó hơn sản xuất thông thường gấp nhiều lần do đặc tính nguyên liệu đầu vào dao động cực lớn và không ổn định. Trong ngành tôm, đầu tôm để ngoài môi trường một tiếng đồng hồ sẽ mang những đặc tính sinh hóa hoàn toàn khác so với sau ba tiếng, điều này gây khó khăn cực lớn cho nguyên tắc ổn định chất lượng đầu ra. Nếu chúng ta chỉ chọn con đường dễ dàng là lấy đầu tôm hấp, sấy rồi nghiền thành bột để bán như trước đây, chúng ta sẽ mãi mãi rơi vào bẫy giá rẻ và không bao giờ có thể đi lên được. Vietnam Food đã chọn con đường khó hơn là ứng dụng công nghệ cao để tạo ra hơn 100 sản phẩm khác nhau, bao gồm Glucosamine và các hoạt chất có hoạt lực sinh học cao phục vụ các ngành công nghiệp dược phẩm và thực phẩm cao cấp.
Nhìn ra thế giới, quốc gia Iceland là một mô hình hiệu quả mà Việt Nam cần học hỏi. Tuy dân số chưa tới 500.000 người và chỉ có 100.000 tấn cá tuyết, nhưng họ đã đạt giá trị xuất khẩu tới 3,7 tỷ USD nhờ sử dụng đến 95% các thành phần của con cá bao gồm cả đầu, da, xương và vảy. Sự khác biệt lớn nhất giữa họ và chúng ta là sự tự hào quốc gia. Tại Iceland, sản phẩm từ cá tuyết được giới thiệu đầy tự hào ngay trên các chuyến bay, trong khi tại Việt Nam, việc tận dụng phụ phẩm thường bị coi là việc của ai đấy và thiếu đi một hệ sinh thái hỗ trợ tương xứng.
Thế giới hiện đã trải qua một quá trình dài chuyển dịch từ khái niệm chất thải sang phụ phẩm, rồi từ phụ phẩm nay đã sang khái niệm sản phẩm đồng hành, nơi sự phân biệt giữa thô phẩm và tinh phẩm nằm hoàn toàn ở năng lực công nghệ.
Lịch sử ngành thủy sản Việt Nam từng ghi nhận sự phụ thuộc đau đớn vào công nghệ ngoại, khi trước đây chính người Trung Quốc phải qua Việt Nam để chỉ cách lấy đầu tôm làm Glucosamine. Chúng tôi kiên quyết thay đổi thực trạng này bằng công nghệ thuần Việt để khẳng định trí tuệ con người Việt Nam.
Tuy nhiên, một mình doanh nghiệp là chưa đủ khi mà các cơ quan quản lý và nhà nước chưa thật sự tạo ra được những câu chuyện truyền cảm hứng và xây dựng niềm tự hào cho các sản phẩm hàng Việt làm từ phụ phẩm. Chúng ta cần một chiến lược quốc gia để định vị lại giá trị của phụ phẩm, biến chúng thành những co-products mang lại giá trị tỷ đô thay vì tiếp tục lãng phí tài nguyên đất nước.
Cuộc chiến sáu năm qua đã dạy chúng tôi rằng bảo vệ tài nguyên chính là bảo vệ tương lai. Những gì bị coi là rác thải hôm nay hoàn toàn có thể trở thành những tinh phẩm công nghệ cao của ngày mai. Sự công nhận từ quốc tế là minh chứng rõ nhất cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng. Chúng tôi kêu gọi các nhà sản xuất và cộng đồng hãy cùng thay đổi tư duy, trân trọng từng phần của tài nguyên nông sản để cùng nhau nâng tầm vị thế của Việt Nam trên bản đồ kinh tế tuần hoàn toàn cầu.
