Trong nhiều thập kỷ, ASEAN được biết đến như một trong những trung tâm sản xuất chi phí thấp của thế giới. Điều này đã giúp khu vực trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, khi tiền lương tăng lên, cạnh tranh ngày càng gay gắt và công nghệ thay đổi nhanh chóng, mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ đang dần bộc lộ giới hạn. Theo đó, nhiều quốc gia ASEAN đang hướng tới một giai đoạn phát triển mới dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ và tài sản trí tuệ.
Xu hướng chuyển đổi sang kinh tế sáng tạo đang diễn ra rõ nét trên toàn khu vực ASEAN. Tại Singapore, đổi mới sáng tạo đã trở thành trụ cột của nền kinh tế. Indonesia phát triển mạnh các nền tảng công nghệ và kinh tế số. Malaysia thúc đẩy công nghiệp bán dẫn, thiết kế và công nghệ cao. Trong khi đó, Thái Lan và Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp và các ngành công nghiệp sáng tạo.
Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực công nghệ, kinh tế sáng tạo còn bao gồm các ngành như thiết kế, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, trò chơi điện tử, nội dung số, quảng cáo và các sản phẩm văn hóa. Một cuộc khảo sát khu vực do British Council và Ban Thư ký ASEAN thực hiện với hơn 4.100 người tham gia tại 10 quốc gia ASEAN và Timor-Leste cho thấy phần lớn các bên liên quan đều đánh giá kinh tế sáng tạo sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới của khu vực trong những năm tới.
Ông Scott McDonald, Giám đốc điều hành Hội đồng Anh khu vực Đông Nam Á, nhận định rằng ASEAN sở hữu nguồn tài nguyên sáng tạo đặc biệt nhờ sự đa dạng văn hóa, dân số trẻ và tốc độ số hóa nhanh. Đây là những điều kiện thuận lợi để khu vực phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo có khả năng cạnh tranh toàn cầu.
Một dấu hiệu đáng chú ý khác là vai trò ngày càng lớn của tài sản vô hình. Theo chương trình hợp tác ASEAN - Vương quốc Anh về kinh tế sáng tạo, 6 trong số 11 quốc gia ASEAN hiện nằm trong nhóm 70 nền kinh tế dẫn đầu thế giới về chỉ số “đầu ra sáng tạo” theo đánh giá của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO). Điều này phản ánh sự dịch chuyển từ mô hình tạo giá trị bằng tài sản hữu hình sang giá trị được tạo ra từ ý tưởng, thương hiệu, thiết kế và sở hữu trí tuệ.
Song song với đó, ASEAN cũng đang thúc đẩy chiến lược hội nhập kinh tế mới nhằm trở thành nền kinh tế lớn thứ tư thế giới vào năm 2045. Kế hoạch chiến lược được ASEAN công bố năm 2025 nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kết nối số, đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng các chuỗi giá trị có hàm lượng tri thức cao hơn.
Trong những năm gần đây, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam liên tục cải thiện vị thế trên bản đồ thế giới. Theo StartupBlink, Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ 50 toàn cầu trong bảng xếp hạng hệ sinh thái khởi nghiệp năm 2026, mức cao nhất từ trước đến nay.
Bên cạnh lĩnh vực công nghệ, Việt Nam còn có nhiều tiềm năng trong các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo như điện ảnh, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử, âm nhạc và du lịch văn hóa. Với kho tàng di sản phong phú cùng khả năng kết hợp giữa công nghệ và văn hóa, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam có cơ hội xây dựng các thương hiệu sáng tạo mang bản sắc riêng, thay vì chỉ đóng vai trò là địa điểm sản xuất cho các tập đoàn nước ngoài.
Ông Vinnie Lauria, thành viên sáng lập Quỹ Golden Gate Ventures cho biết, Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo như dân số trẻ, tầng lớp trung lưu tăng trưởng nhanh, lực lượng lao động có trình độ công nghệ ngày càng cao và văn hóa khởi nghiệp năng động. Những yếu tố này đang giúp Việt Nam trở thành một trong những điểm sáng của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á.
Theo ông JF Gauthier, nhà sáng lập Startup Genome, để phát triển mạnh các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, không chỉ cần vốn đầu tư mà còn cần khả năng kết nối giữa doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và khu vực công. Đây cũng là hướng đi mà Việt Nam đang theo đuổi thông qua việc thúc đẩy các trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia, các khu công nghệ cao và các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp.
Khi hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam phát triển mạnh, các doanh nghiệp sẽ có nhiều cơ hội.
Thứ nhất, các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế có xu hướng đổ mạnh dòng vốn vào thị trường Việt Nam. Doanh nghiệp có thể gọi vốn dễ dàng hơn hoặc nhận được tài trợ cho các dự án hợp tác nghiên cứu và phát triển.
Thứ hai, việc ứng dụng giải pháp từ các startup (như tự động hóa, phân tích Big Data, AI,…) giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí vận hành, cải thiện quy trình sản xuất và ra quyết định nhanh chóng, chính xác hơn.
Thứ ba, các doanh nghiệp có thể đặt hàng giải pháp từ các startup, tạo ra các mô hình hợp tác đôi bên cùng có lợi. Việc mở rộng hệ sinh thái đối tác này giúp doanh nghiệp nhanh chóng thâm nhập các thị trường ngách mới.
Thứ tư, sự phát triển của hệ sinh đổi mới sáng tạo sẽ thu hút đông đảo chuyên gia công nghệ, kỹ sư. Điều này giúp doanh nghiệp tuyển dụng nhân sự cấp cao để dẫn dắt các dự án đổi mới sáng tạo.n
