Bẫy hụi và những “luật ngầm” rủi ro

Hơn một tháng nay, nhiều người ở xã Tân Kỳ (Nghệ An) sống trong tâm trạng thấp thỏm sau khi chủ hụi bất ngờ dừng hoạt động. Điện thoại gọi không được, tìm đến tận nhà cũng không gặp. Có người chờ từ sáng đến tối, vẫn không nhận được câu trả lời.

Trong các nhóm chat trước đây luôn dày đặc tin nhắn “mở dây mới”, “đăng ký suất”, giờ chỉ còn lại những câu hỏi ngắn, gấp: “ai còn liên lạc được không”, “có lấy lại được tiền không”.

Chia sẻ với báo chí, bà N.T.H. cho biết đã góp gần 1,8 tỷ đồng vào các “dây hụi” trong thời gian ngắn. Lúc đầu chỉ vài triệu mỗi kỳ, nhưng thấy việc góp – bốc diễn ra đều, bà tham gia thêm, mỗi dây lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. “Thấy người khác bốc được tiền thì mình cũng tin. Đến gần lượt mình thì họ dừng, tiền coi như mất hút”, bà nói.

Không chỉ một trường hợp, nhiều người khác cũng rơi vào cảnh tương tự. Có người tham gia hơn chục dây, tổng số tiền góp lên tới cả tỷ đồng. Các “dây hụi” mở liên tục, mỗi dây có hàng chục đến hàng trăm người. Người bốc trước gần như không có lãi, người nhận sau được hứa hẹn mức chênh lệch cao. Nhiều người chấp nhận chờ, thậm chí góp thêm để giữ chỗ, với kỳ vọng đến lượt sẽ nhận được khoản tiền lớn.

Các quy định trong những “dây hụi” này được siết rất chặt. Người đóng chậm có thể bị phạt từ vài trăm nghìn đến cả triệu đồng mỗi ngày. Áp lực tiền phạt buộc nhiều người phải vay mượn để nộp đúng hạn. Càng đóng, càng bị giữ lại trong dây.

Chỉ đến khi “dây hụi” dừng lại, những điểm bất thường mới lộ ra. Trong danh sách có những “thành viên lạ”, không rõ danh tính, xuất hiện ở nhiều dây khác nhau và thường được sắp xếp bốc trước. Trong khi người góp phải chuyển khoản, chụp lại giao dịch gửi vào nhóm, thì những “suất hụi” này chỉ cần nhắn ký hiệu, không có bằng chứng đi kèm.

Thông tin từ chính quyền địa phương cho biết, bước đầu ghi nhận khoảng 1.500 lượt người tham gia các dây hụi, với mức góp từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Tổng số tiền liên quan có thể lên tới hàng chục tỷ đồng. Hiện, công an tỉnh Nghệ An đã tiếp nhận đơn thư, đang thu thập tài liệu để làm rõ.

Một số ý kiến cho rằng, những dấu hiệu này cho thấy, nhiều “dây hụi” không còn đơn thuần là góp – bốc như cách hiểu trước đây. Cách vận hành ngày càng dựa vào những quy ước riêng, do người tổ chức đặt ra. Người tham gia chỉ biết phần của mình, không nắm được dòng tiền chung, cũng không biết rõ những người còn lại trong dây là ai.

Khi số tiền còn nhỏ, mọi thứ có thể trôi qua. Nhưng càng về sau, số tiền lớn dần, số người tham gia nhiều lên, trong khi thông tin vẫn mập mờ, rủi ro cũng theo đó mà tích tụ. Chỉ cần một khâu trục trặc, toàn bộ dây hụi có thể dừng lại bất cứ lúc nào.

Không khó để nhận ra điểm chung trong các vụ việc. Ban đầu là sự quen biết, tin tưởng. Sau đó là những khoản góp đều đặn, tạo cảm giác an toàn. Rồi đến lúc số tiền tăng lên, nhiều người tham gia hơn, các “luật ngầm” bắt đầu phát huy tác dụng: phạt nặng, ưu tiên bốc trước, giữ dòng tiền trong dây.

Ở giai đoạn này, người tham gia thường không dừng lại. Thấy người khác đã nhận tiền, họ tin rằng mình cũng sẽ đến lượt. Thấy mức chênh lệch ở các kỳ sau cao hơn, họ tiếp tục góp thêm. Quyết định không còn dựa vào tính toán rủi ro, mà dựa vào cảm giác “sắp đến lượt”.

Khi “dây hụi” đổ vỡ, thiệt hại không chỉ là tiền. Nhiều mối quan hệ quen biết, họ hàng, làng xóm bị ảnh hưởng. Có người mất khoản tích cóp nhiều năm, có người lâm vào cảnh nợ nần vì vay mượn để tiếp tục góp.

Những chuyện như vậy không hiếm. Trước đó, tại Hà Tĩnh, TPHCM, Đồng Nai… cũng từng xảy ra các vụ vỡ hụi với cách thức tương tự: mở rộng nhanh, dòng tiền không rõ ràng, xuất hiện người “đứng tên hộ”, rồi dừng lại khi không còn khả năng chi trả.

Trong những “dây hụi” ấy, rủi ro không nằm ở lúc đổ vỡ, mà nằm ngay từ cách tiền được vận hành. Khi những “luật ngầm” thay cho sự minh bạch, thì kết cục gần như đã được định sẵn. Và khi nhận ra, không ít người không còn gì để tính… ngoài việc chấp nhận trắng tay.