Tại Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện công nghệ đơn thuần, mà cốt lõi phải bắt đầu từ việc thay đổi tư duy, sẵn sàng từ bỏ nếp nghĩ “trước nay vẫn làm như vậy” để kiến tạo năng lực phát triển bứt phá cho đất nước.
Đổi mới ngay từ khi đang phát triển
Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội” diễn ra ngày 4/10 tại Hà Nội.
Mở đầu bài phát biểu tại sự kiện, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định tư duy đổi mới chính là gốc rễ của mọi chuyển dịch. Tư duy đổi mới là khả năng nhìn nhận một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, biết đặt câu hỏi trước những điều tưởng chừng đã hiển nhiên, kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế.
Bộ trưởng phân tích rằng lối mòn tư duy thường bắt đầu bằng các câu nói quen thuộc như “trước nay vẫn làm như vậy”.Ngược lại, tư duy đổi mới luôn khởi đầu bằng các câu hỏi mang tính kiến tạo: “Có cách nào tốt hơn không?”, “Điều kiện nào cần tạo ra?” hay “Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?”.
"Ở cấp độ cá nhân, lối mòn khiến con người ngừng học hỏi; ở cấp độ tổ chức, lối mòn làm trì trệ sự tiến bộ; còn ở tầm quốc gia, tư duy lối mòn có thể làm chậm các quyết định chiến lược và khiến cơ hội phát triển trôi qua", Bộ trưởng Quân nhấn mạnh.
Dẫn chứng cho luận điểm này, Bộ trưởng nhắc bài học từ Singapore trong việc tái chế nước thải, cho thấy khi dám từ bỏ lối mòn, mọi giới hạn tự nhiên đều có thể biến thành động lực phát triển.
Cạnh tranh công nghệ ngày nay không chỉ đơn thuần là quy mô nguồn lực, mà còn nằm ở chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và năng lực tự đổi mới.
Bộ trưởng khẳng định, phải biết tự đổi mới ngay khi mình đang thành công và dám tìm lối đi ngay cả khi điều kiện còn hạn chế.
Xây dựng nền tảng tầm nhìn phát triển trong 100 năm
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới mang tầm vóc lịch sử. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là Tổng Bí thư Tô Lâm, đất nước đang xác lập những định hướng lớn cho kỷ nguyên phát triển mới. Việc đặt vấn đề xây dựng tầm nhìn phát triển trong 100 năm tiếp theo thể hiện trách nhiệm sâu sắc với tương lai lâu dài của dân tộc, đòi hỏi toàn xã hội phải vượt qua giới hạn của một nhiệm kỳ để suy nghĩ về những nền tảng cần xây dựng ngay từ hôm nay.
“Mô hình phát triển mới của Việt Nam đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính. Đây là sự chuyển đổi căn bản về cách tạo ra năng lực phát triển, yêu cầu đất nước phải mang lại nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất lao động và khả năng làm chủ công nghệ. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tư duy đổi mới phải trở thành năng lực hành động thực tế trong toàn xã hội", Bộ trưởng Quân chỉ rõ.
Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo do Thủ tướng Chính phủ ban hành nhằm khơi dậy khát vọng và tinh thần dấn thân, chấp nhận rủi ro.
Bộ trưởng nhấn mạnh chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để các ý tưởng trở thành hiện thực.
Tại đó, người trẻ có ý tưởng phải tìm được người hướng dẫn, nhóm nghiên cứu có công nghệ phải gặp được doanh nghiệp và doanh nghiệp có sản phẩm mới phải có cơ hội thử nghiệm, tiếp cận thị trường.
Biến tư duy thành năng lực hành động
Để đổi mới sáng tạo không dừng lại ở lời nói, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã nêu rõ yêu cầu hành động cụ thể đối với từng chủ thể trong xã hội.
Đối với mỗi người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ việc học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày, nơi mỗi sáng kiến giúp tiết kiệm thời gian hay giảm chi phí đều đáng được trân trọng.
Đối với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo cần trở thành một phần thiết yếu trong chiến lược kinh doanh, xuất phát từ các bài toán thực tế như nâng cao năng suất hay đáp ứng nhu cầu khách hàng, bởi đầu tư cho con người và nghiên cứu chính là đầu tư cho sức cạnh tranh lâu dài.
Đối với các viện nghiên cứu và trường đại học, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng môi trường khuyến khích những câu hỏi mới, biết lắng nghe các ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng dựa trên kết quả kiểm chứng thực tế.
Người đứng đầu các đơn vị phải sẵn sàng tạo điều kiện cho người có sáng kiến được thử sức và dám chịu trách nhiệm.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ trưởng khẳng định tư duy đổi mới phải thể hiện trước hết trong cách xây dựng và thực thi chính sách.
Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới chưa có tiền lệ, các cơ quan phải chủ động nghiên cứu đề xuất cơ chế phù hợp; khi người dân và doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ cá nhân giải quyết, thời hạn hoàn thành và thước đo kết quả.
Cam kết về phía ngành, Bộ trưởng khẳng định Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ bắt đầu đổi mới từ chính mình thông qua việc thay đổi cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo tối cao.
Khép lại bài phát biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân kêu gọi mỗi đại biểu và người dân hãy lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết, một sáng kiến cần đưa vào thực tiễn để cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước.
