Thương mại bất hợp pháp tiếp tục gây ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng của nhiều quốc gia ASEAN, kéo theo hàng loạt hệ lụy khó lường.
Khu vực ASEAN đã cam kết theo đuổi các mục tiêu đầy tham vọng về khí hậu và phát triển bền vững, đồng thời thu hút 226 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chỉ riêng trong năm 2024.
Phần lớn dòng vốn này đổ vào các ngành công nghiệp phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng, qua đó củng cố vị thế của ASEAN như một trung tâm sản xuất lớn của thế giới.
Tuy nhiên, điều này đang bị đe dọa. Theo ông Chris Humphrey, Giám đốc điều hành của Hội đồng Kinh doanh EU-ASEAN, thương mại bất hợp pháp tiếp tục gây ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng của ASEAN, kéo theo hàng loạt hệ lụy như làm thất thu ngân sách Nhà nước, gây tổn hại môi trường, tiếp tay cho tội phạm có tổ chức và đe dọa an ninh quốc gia.
Trên khắp Đông Nam Á, các dòng hàng hóa bất hợp pháp né tránh hệ thống thuế, bao gồm thiết bị điện giả, phụ tùng ô tô kém chất lượng, hóa chất trái phép, thuốc lá không khai báo và các sản phẩm né tránh kiểm định an toàn hoặc môi trường.
Theo ông Humphrey, sự xói mòn nguồn thu này ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển dài hạn. Mỗi năm, các nước ASEAN thất thu khoảng 3,7 tỷ USD tiền thuế tiêu thụ đặc biệt từ thuốc lá do buôn bán bất hợp pháp. Nếu không được xử lý, con số này có thể vượt 11 tỷ USD trong ba năm tới, tiếp tục gây áp lực lên ngân sách vốn đã căng thẳng.
Tại một số quốc gia thành viên ASEAN, khoản thất thoát này tương đương gần 8% ngân sách y tế hằng năm, làm suy yếu các khoản đầu tư quan trọng cho y tế, giáo dục và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.
Mặt khác, quy mô rộng lớn của thương mại bất hợp pháp cũng rất đáng lo ngại. Riêng thị trường hàng giả tại Đông Nam Á được ước tính trị giá khoảng 35 tỷ USD mỗi năm, phản ánh lượng lớn hàng hóa lưu thông ngoài sự giám sát của cơ quan quản lý.
"Những sản phẩm này không tuân thủ các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp hợp pháp phải đáp ứng. Chúng né tránh các yêu cầu bảo vệ môi trường, phớt lờ quy định an toàn và cạnh tranh bằng giá rẻ với doanh nghiệp chân chính. Chúng rẻ hơn vì đã cắt giảm các tiêu chuẩn cần thiết", ông Humphrey nhận định.
Ông Humphrey cho biết: "Không quốc gia nào có thể tự mình xử lý các rủi ro này. Chuỗi cung ứng của ASEAN liên kết chặt chẽ với nhau và lỗ hổng thực thi ở một nước có thể bị khai thác trên toàn khu vực. Các tổ chức tội phạm hoạt động xuyên biên giới nên biện pháp ứng phó cũng phải mang tính xuyên biên giới".
Điều này đòi hỏi bước tiến lớn về phối hợp. Hoạt động xác định rủi ro chung, chia sẻ tình báo và hài hòa hơn về khuôn khổ thực thi là cần thiết để bịt các kẽ hở xuyên biên giới. Sự hợp tác chặt chẽ hơn giữa các chính phủ, cùng với cơ chế phối hợp chính thức với khu vực tư nhân, cũng đóng vai trò quan trọng.
Doanh nghiệp nắm giữ nhiều dữ liệu và hiểu biết vận hành có giá trị, có thể giúp nâng cao khả năng phát hiện rủi ro và hiệu quả thực thi. Việc thể chế hóa các quan hệ đối tác này cũng sẽ cải thiện thiết kế và triển khai chính sách.
Khi ASEAN thúc đẩy hội nhập kinh tế sâu hơn, cần bảo đảm các hệ thống quốc gia có thể vận hành trơn tru với nhau. Điều này đồng nghĩa với khuôn khổ pháp lý hài hòa, chia sẻ thông tin theo thời gian thực và hành động phối hợp giữa các cơ quan hải quan, thực thi pháp luật. Nếu không, các lỗ hổng sẽ tiếp tục tồn tại và bị khai thác.
Công nghệ sẽ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Ngày càng nhiều quốc gia ASEAN đầu tư vào các công cụ số để tăng cường thực thi, đặc biệt trong các lĩnh vực rủi ro cao như thuốc lá.
Thái Lan đã triển khai hệ thống tem điện tử và truy xuất nguồn gốc vào năm 2024, trong khi Malaysia thúc đẩy số hóa rộng hơn thông qua phân tích rủi ro bằng trí tuệ nhân tạo, chia sẻ dữ liệu thời gian thực và giám sát thương mại nâng cao. Tuy nhiên, nếu thiếu liên kết xuyên biên giới, các nỗ lực này có nguy cơ rời rạc.
Các chuyên gia nhận định, tính toàn vẹn của chuỗi cung ứng là yếu tố cốt lõi để bảo đảm hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, an toàn và môi trường từ nơi sản xuất đến thị trường tiêu thụ.
Các cam kết phát triển bền vững sẽ khó thực hiện nếu hàng hóa bất hợp pháp hoặc kém chất lượng vẫn lọt qua chuỗi cung ứng mà không bị kiểm soát.
Khi ASEAN bước vào năm Philippines giữ vai trò Chủ tịch năm 2026, khu vực có cơ hội nâng tính toàn vẹn chuỗi cung ứng thành ưu tiên chung, gắn với chính sách kinh tế, chiến lược an ninh và các cam kết bền vững.
Theo nhiều chuyên gia, điều này đòi hỏi hành động trên nhiều mặt trận. Ở cấp quốc gia, Bộ Tài chính các nước cần ưu tiên thu hẹp khoảng trống thuế và bảo vệ nguồn thu ngân sách. Các cơ quan quốc phòng và an ninh cần củng cố năng lực bảo vệ biên giới trước các mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia.
Ở cấp khu vực, các cơ chế ASEAN cần đẩy nhanh xây dựng hệ thống liên thông, cơ chế xác định mục tiêu chung và khuôn khổ thực thi phối hợp. Khu vực doanh nghiệp, cùng các ủy ban ASEAN, nên được chính thức tích hợp vào cấu trúc này như những đối tác chủ động.
Quá trình chuyển đổi xanh và tương lai kinh tế rộng lớn hơn của Đông Nam Á phụ thuộc vào điều đó. Một khu vực cạnh tranh, bền bỉ và phát triển bền vững không thể được xây dựng trên những chuỗi cung ứng dễ bị khai thác.
