Cổ phiếu ESOP (Employee Stock Ownership Plan) - chương trình phát hành cổ phiếu dành riêng cho nhân viên, người lao động với giá ưu đãi lại thường ít được chính người lao động chờ đón. Đâu là nguyên nhân?
Từ trường hợp BAF phát hành ESOP bị ế
Ngày 10/11, Công ty Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam (BAF) có văn bản gửi Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước, sàn HOSE công bố thông tin liên quan đến Nghị quyết của HĐQT thông qua phương án xử lý cổ phiếu chưa phân phối hết theo chương trình lựa chọn cho người lao động (ESOP)… Theo đó, BAF lên kế hoạch phân phối tiếp cổ phiếu ESOP, đồng thời huỷ 1.058.000 cổ phiếu mà cán bộ công nhân viên không thực hiện mua trong đợt phát hành vừa qua.
Tính tới ngày 30/10/2026, BAF mới phát hành được 6.086.000 cổ phiếu ESOP trong chương trình phát hành cổ phiếu cho người lao động trong tổng đăng ký phát hành 8 triệu cổ phiếu, đạt 76,08% tổng lượng đăng ký và còn lại 1.914.000 cổ phiếu ESOP. Theo kế hoạch, BAF tiếp tục phân phối số cổ phiếu cho 17 cá nhân lãnh đạo công ty với giá 10.000 đồng/cổ phiếu, thời gian nhận tiền mua trước 16 giờ ngày 12/11. Trong đó, toàn bộ cổ phiếu phân phối lại sẽ bị hạn chế chuyển nhượng 1 năm. Như vậy, nếu số cổ phiếu không phân phối hết của đợt hai, BAF Việt Nam quyết định huỷ số lượng còn lại.
Tính tới ngày 11/10, cổ phiếu BAF đi ngang quanh vùng giá 30.950 đồng/cổ phiếu. Như vậy, giá cổ phiếu ESOP mà BAF chào bán cho cán bộ công nhân viên đang thấp hơn 67,7% so với giá thị trường nhưng vẫn bị ế.
Song song với kế hoạch ESOP, BAF lên kế hoạch huy động vốn. Ngày 28/10, BAF đã chốt danh sách cổ đông chào bán tỷ lệ 9:1, tương ứng phát hành gần 40,54 triệu cổ phiếu với giá 15.000 đồng/cổ phiếu và thời gian đăng ký mua, nộp tiền từ ngày 5/11 đến ngày 25/11. Được biết, số tiền BAF dự kiến huy động được là 608,4 tỷ đồng, Công ty sẽ sử dụng toàn bộ để thanh toán công nợ cho nhà cung cấp cám, giống heo, phụ gia và các nguyên vật liệu, hàng hoá khác trong hoạt động kinh doanh, sản xuất chăn nuôi. Nếu hoàn thành đợt phát hành, BAF dự kiến sẽ tăng vốn điều lệ từ 3.648,2 tỷ đồng, lên 4.053,6 tỷ đồng.
Về hiện tượng cổ phiếu ESOP bị "ế" do cán bộ nhân viên từ chối mua, đây không phải là trường hợp ngoại lệ. Các trường hợp này thông thường xuất phát từ một số nguyên nhân.
Trước hết, để mua số lượng lớn cổ phiếu chào bán thêm cho cổ đông hiện hữu và cổ phiếu ESOP, cổ đông và nhân viên phải bỏ ra một lượng tiền mặt không nhỏ. Trong bối cảnh mặt bằng lãi suất tăng cao, việc huy động tiền mặt từ cổ đông rồi cán bộ nhân viên khó hơn.
Bên cạnh đó, quy định hạn chế chuyển nhượng. Hiện cổ phiếu phát hành theo hình thức ESOP thường đi kèm điều kiện bị hạn chế chuyển nhượng trong vòng 1 năm. Điều này khiến người lao động cân nhắc kỹ về rủi ro biến động giá trên thị trường trong ngắn hạn khi họ không thể bán ngay để chốt lời hoặc cắt lỗ nếu thị trường biến động bất lợi.
Một yếu tố nữa là biến động kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Chẳng hạn tại BAF, dù doanh thu của công ty có sự tăng trưởng, nhưng trong các báo cáo tài chính gần đây (như 9 tháng đầu năm 2026), lợi nhuận sau thuế ghi nhận giảm so với cùng kỳ và biên lợi nhuận gộp có xu hướng thu hẹp do áp lực từ chi phí và giá vốn ngành chăn nuôi. Điều này làm một bộ phận nhà đầu tư, cán bộ nhân viên thận trọng hơn về triển vọng ngắn hạn cũng như tương lai của doanh nghiệp và cổ phiếu BAF.
Đối với BAF, nột yếu tố nữa khiến cổ phiếu phát hành thêm và ESOP của BAF bị "ế" liên quan đến định giá và tỷ suất sinh lời. Chỉ số P/E của BAF được nhận định còn duy trì ở mức khá cao so với trung bình ngành, khiến một số nhà đầu tư cảm thấy giá thị trường hiện tại đã phản ánh phần lớn kỳ vọng của giá cổ phiếu, dẫn đến việc nhà đầu tư từ chối mua không mua thêm lượng cổ phiếu phát hành mới mà chờ đợi các nhịp điều chỉnh của cổ phiếu BAF.
Theo các chuyên gia chứng khoán MBS, thực tế thời gian qua, việc doanh nghiệp phát hành cổ phiếu ESOP mang lại nhiều lợi ích trong việc giữ chân nhân tài và gắn kết lợi ích của nhân viên với sự phát triển của công ty. Tuy nhiên, hình thức này cũng đi kèm với không ít khó khăn và thách thức đối với cả doanh nghiệp, cổ đông hiện hữu và chính người lao động.
Khi phát hành thêm cổ phiếu ESOP mà không thu về lượng vốn tương ứng theo giá trị thị trường, tổng số lượng cổ phiếu lưu hành tăng lên. Điều này làm pha loãng tỷ lệ sở hữu của các cổ đông hiện hữu (đặc biệt là cổ đông lớn) và làm giảm lợi ích trên mỗi cổ phiếu (EPS) trong ngắn hạn. Nếu chương trình ESOP không được thiết kế hợp lý hoặc tỷ lệ phát hành quá lớn so với quy mô, cổ đông hiện hữu thường phản đối vì cảm thấy lợi ích và cổ tức của họ bị chia nhỏ.
Ngoài ra, còn biến động giá cổ phiếu và rủi ro tâm lý thị trường. Thông thường, cổ phiếu ESOP sẽ bị hạn chế chuyển nhượng trong một khoảng thời gian nhất định (1-3 năm). Khi hết thời hạn này, nếu một lượng lớn nhân viên đồng loạt bán ra để chốt lời, nó có thể tạo áp lực giảm giá lên cổ phiếu trên sàn giao dịch, ảnh hưởng đến thanh khoản và tâm lý nhà đầu tư bên ngoài. ESOP phát huy tác dụng khi giá cổ phiếu tăng. Ngược lại, nếu thị trường chứng khoán suy thoái hoặc kết quả kinh doanh của công ty đi xuống khiến giá cổ phiếu rơi xuống dưới mức giá phát hành ESOP, chương trình sẽ mất hoàn toàn ý nghĩa động viên, thậm chí gây thất vọng và ức chế tâm lý…
Dù cổ phiếu ESOP thường được bán với giá ưu đãi, cán bộ nhân viên vẫn cần một khoản tiền mặt nhất định để mua. Tại các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, việc bỏ ra một khoản tiền để mua cổ phiếu không được tự do chuyển nhượng ngay lập tức có thể gây áp lực tài chính cho nhân viên. Ngoài ra, còn có tính toán từ yếu tố thuế thu nhập cá nhân. Theo quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam, khi nhận cổ phiếu ESOP với giá ưu đãi hoặc được thưởng cổ phiếu, người lao động có thể phát sinh nghĩa vụ thuế TNCN (thuế từ đầu tư vốn hoặc từ tiền lương, tiền công), điều này cũng dẫn đến đôi khi khiến người lao động không mặn mà khi bỏ tiền mua cổ phiếu ESOP.
